Mở không gian phát triển mới từ khu thương mại tự do
Nghị định số 378/2026/NĐ-CP ngày 1-10-2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phát triển đô thị, trong đó có những quy định cụ thể về tiêu chí, điều kiện và trình tự thành lập khu thương mại tự do (TMTD). Đây là mô hình được định hướng phát triển gắn với thương mại quốc tế, logistics, sản xuất, dịch vụ và các khu chức năng có tính liên kết, tạo không gian phát triển mới cho các địa phương.
Các quy định cụ thể, đồng bộ liên quan đến thành lập khu TMTD cũng là bước đi quan trọng để hình thành những không gian phát triển mới có tính cạnh tranh quốc tế, thu hút đầu tư chất lượng cao, thúc đẩy thương mại, logistics và các ngành dịch vụ hiện đại.
Tiêu chí, điều kiện thành lập khu thương mại tự do
Điều 8 của nghị định quy định khu TMTD phải có vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển thương mại quốc tế, logistics, sản xuất và dịch vụ. Khu vực này gắn liền hoặc kết nối giao thông trực tiếp với hệ thống cảng biển quốc tế, cảng hàng không quốc tế, trung tâm tài chính quốc tế, cửa khẩu quốc tế quan trọng hoặc hạ tầng logistics chiến lược khác. Có khả năng kết nối vận tải đa phương thức bằng ít nhất 2 phương thức vận tải trong số đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng hải và hàng không. Trường hợp công trình kết nối chưa hoàn thành thì công trình phải thuộc quy hoạch, kế hoạch đầu tư được cấp có thẩm quyền phê duyệt và có tiến độ hoàn thành phù hợp với giai đoạn đưa khu vào hoạt động.
Cảng hàng không quốc tế Long Thành đang tăng tốc thi công, phấn đấu đưa vào khai thác cuối năm 2026. Ảnh: tư liệu
Về quy mô, khu TMTD phải có quy mô tối thiểu 1.000ha. Trường hợp tổ chức thành các khu vực không liền kề thì phải đảm bảo khả năng kết nối hạ tầng, vận hành và quản lý thống nhất.
Không chỉ yêu cầu về vị trí và quy mô, khu TMTD phải có hiệu quả kinh tế - xã hội, hiệu quả sử dụng đất; có tính bổ trợ, liên kết với khu kinh tế, khu công nghiệp, trung tâm logistics và khu chức năng hiện có. Đồng thời, phải có kết cấu hạ tầng và phương án tổ chức các khu chức năng phù hợp với định hướng phát triển của khu TMTD theo quy định.
Một điều kiện khác được đặt ra là phải có phương án quản lý, vận hành khả thi, cơ chế phối hợp liên ngành, một cửa liên thông và hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu số. Khu TMTD cũng phải có phương án bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, an toàn tài chính, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu; phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, rửa tiền và tội phạm công nghệ cao; có phương án quản lý rủi ro và bảo vệ môi trường.
Để bảo đảm điều kiện vận hành, Điều 9 của nghị định quy định khu TMTD phải có hoặc có khả năng đầu tư đồng bộ các công trình kết cấu hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Trong đó có hệ thống giao thông đối ngoại, giao thông nội bộ và kết nối đa phương thức; hệ thống cấp điện, cấp nước, thoát nước và xử lý chất thải, nước thải; hệ thống viễn thông, công nghệ thông tin, trung tâm dữ liệu hoặc hạ tầng số phục vụ quản lý, kinh doanh và chia sẻ dữ liệu. Bên cạnh đó là hệ thống kho bãi, cảng cạn và các công trình phục vụ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, trung chuyển hàng hóa; các công trình phòng cháy, chữa cháy, cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm an toàn, an ninh và công trình phục vụ kiểm tra, giám sát chuyên ngành.
Một góc Khu công nghiệp Giang Điền (thành phố Đồng Nai). Ảnh minh họa: Vương Thế
Hạ tầng kỹ thuật phải được phân kỳ đầu tư phù hợp với tiến độ phát triển khu TMTD, đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn, bảo đảm khả năng kết nối với hệ thống kết cấu hạ tầng của khu vực và quốc gia; khuyến khích đầu tư hạ tầng xanh, thông minh, phát thải thấp. Cùng với đó, hệ thống quản lý, giám sát, điều hành của khu TMTD được thực hiện trên nền tảng số, thực hiện kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan quản lý chuyên ngành ở trung ương và địa phương theo quy định của pháp luật.
Thành lập khu thương mại tự do theo quy trình cụ thể
Căn cứ điều kiện phát triển, khu TMTD được tổ chức thành một hoặc nhiều khu chức năng, được quy định cụ thể tại Điều 10 của nghị định. Các khu chức năng có thể gồm: khu logistics tích hợp; khu công nghiệp; khu thương mại - dịch vụ; khu nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo; khu công nghệ số tập trung, trung tâm dữ liệu; khu phi thuế quan; các khu chức năng khác theo quy định của pháp luật.
Nút giao cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Long Thành - Dầu Giây với cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu kết nối với Cảng hàng không quốc tế Long Thành. Ảnh minh họa: Công Nghĩa
Việc điều chỉnh cơ cấu các khu chức năng được thực hiện theo thẩm quyền, trên cơ sở yêu cầu phát triển, quy định của pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn và pháp luật khác có liên quan. Quy mô khu TMTD được xác định trên cơ sở nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội; khả năng huy động nguồn lực đầu tư và yêu cầu phát triển từng khu chức năng...
Ranh giới khu TMTD phải được xác định cụ thể trên bản đồ tỷ lệ từ 1:10.000 đến 1:25.000 hoặc tỷ lệ chi tiết hơn; bảo đảm thuận lợi cho quản lý đất đai, đầu tư, xây dựng, hải quan và quản lý chuyên ngành; được công bố công khai sau khi có quyết định thành lập. Trường hợp cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển, khu TMTD có thể được mở rộng hoặc điều chỉnh ranh giới theo trình tự, thủ tục quy định tại nghị định.
Để thành lập khu TMTD, UBND tỉnh, thành phố tổ chức lập Báo cáo đề xuất chủ trương thành lập khu TMTD, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, cho chủ trương thực hiện. Báo cáo được lập phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và đảm bảo khả năng đáp ứng quy định tại Điều 8, Điều 9, Điều 10 của nghị định.
Cấp có thẩm quyền được quy định tại khoản 11 Điều 2 Luật Phát triển đô thị. Trình tự, thủ tục, thời hạn báo cáo, xin chủ trương và cho ý kiến của cấp có thẩm quyền về chủ trương thành lập khu TMTD được thực hiện theo quy chế làm việc và quy định của Đảng.
UBND tỉnh, thành phố tổ chức lập Đề án thành lập khu thương mại tự do
Nghị định cũng nêu rõ, trên cơ sở chủ trương của cấp có thẩm quyền, UBND tỉnh, thành phố tổ chức lập Đề án thành lập khu TMTD. Đề án phải làm rõ căn cứ pháp lý, cơ sở thực tiễn và sự cần thiết thành lập khu TMTD; mục tiêu, nguyên tắc và phạm vi đề án.
Đề án đồng thời đánh giá hiện trạng, vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, tài nguyên, kinh tế - xã hội, kết cấu hạ tầng, khả năng kết nối giao thông, logistics, cảng biển, cảng hàng không và các đầu mối giao thương; đánh giá lợi thế so sánh, hạn chế và cơ hội phát triển của khu vực dự kiến thành lập khu TMTD.
Khu bến cảng Phước An nằm trong hành lang hàng không - cảng biển - logistics - dịch vụ hiện đại. Ảnh: tư liệu
Một nội dung quan trọng là đánh giá khả năng đáp ứng các điều kiện thành lập khu TMTD theo quy định; trong đó, làm rõ khả năng huy động các nguồn lực để đầu tư xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, bảo đảm kết nối thuận lợi với mạng lưới hạ tầng quốc gia, đầu tư đồng bộ các công trình hạ tầng thiết yếu của khu TMTD.
Đề án cũng phải dự kiến phương hướng phát triển khu TMTD, gồm: mục tiêu phát triển; quy mô diện tích; tính chất, chức năng và các ngành, lĩnh vực ưu tiên; định hướng phát triển không gian, khả năng liên kết giữa các khu chức năng với khu vực bên ngoài. Về quản lý và vận hành, đề án phải xác định mô hình, tổ chức bộ máy quản lý; phương án quản lý và vận hành khu TMTD; cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước về khu TMTD với cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành và chính quyền địa phương; phương án ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và cung cấp dịch vụ hành chính theo cơ chế một cửa, liên thông. Định hướng và cơ chế quản lý đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, trung chuyển, gia công, sản xuất, kinh doanh hàng hóa, cung ứng dịch vụ và các hoạt động kinh tế khác trong khu TMTD; xác định phạm vi, đối tượng và nguyên tắc áp dụng các cơ chế, chính sách, ưu đãi đầu tư, thuế, hải quan, kiểm tra chuyên ngành và các chính sách có liên quan theo quy định của pháp luật.
Cùng với đó là phương án đầu tư xây dựng, phát triển và khai thác kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng logistics và hạ tầng số đồng bộ; phương án huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực đầu tư; dự kiến tổng nhu cầu vốn, cơ cấu nguồn vốn.
Về hiệu quả, đề án phải đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, trong đó làm rõ tác động đến tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu hút đầu tư, thương mại quốc tế, xuất nhập khẩu, logistics, việc làm, thu ngân sách nhà nước và phát triển nguồn nhân lực; đánh giá các tác động lan tỏa đối với địa phương, vùng và nền kinh tế. Đồng thời chỉ rõ phương án bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phòng, chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu; phương án bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quản lý rủi ro và phòng, chống rửa tiền, buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và các hành vi vi phạm pháp luật khác.
Đặc biệt phải có kế hoạch, tiến độ đầu tư xây dựng và phát triển khu TMTD; phân kỳ đầu tư và phát triển các khu chức năng; các chỉ tiêu chủ yếu cần đạt được theo từng giai đoạn; cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện và điều chỉnh đề án khi cần thiết.
Cùng với việc thành lập, Nghị định số 378/2026/NĐ-CP còn quy định cơ chế điều chỉnh, mở rộng khu TMTD trong quá trình hoạt động. Đồng thời quy định các trường hợp khu TMTD được xem xét chấm dứt hoạt động một phần hoặc toàn bộ. Đó là khi khu TMTD không đáp ứng mục tiêu, tiến độ theo quyết định thành lập; có tác động tiêu cực, phát sinh rủi ro nghiêm trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, trật tự, an toàn xã hội, môi trường, an toàn tài chính quốc gia hoặc lợi ích quốc gia và không có phương án khắc phục khả thi; cần thiết để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh hoặc dự án vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng đặc biệt quan trọng.
Đáng chú ý, Điều 15 của nghị định cũng quy định Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố quyết định điều chỉnh tên gọi, mục tiêu, chức năng và nội dung khác có liên quan đến tổ chức, hoạt động của khu TMTD sau khi có ý kiến của các Bộ: Tài chính, Công thương, Quốc phòng, Công an, Nông nghiệp và Môi trường và các bộ, cơ quan có liên quan...