Mở rộng cơ hội tiếp cận công lý cho người yếu thế

PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng, Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết: “Trong điều kiện trình độ nhận thức pháp luật và khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý còn có sự khác biệt giữa các nhóm dân cư, chính sách TGPL miễn phí đã góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận công lý, nhất là đối với người nghèo, trẻ em, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương khác”.

Điển hình như vụ án Nguyễn T.D. (sinh năm 2007, trú tại phường Giá Rai, tỉnh Cà Mau) bị truy tố về các tội "Cố ý gây thương tích" và "Gây rối trật tự công cộng" khi chưa đủ 18 tuổi. Ngay từ giai đoạn tố tụng, trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau đã tham gia bào chữa, hỗ trợ Nguyễn T.D. thực hiện đầy đủ các quyền theo quy định của pháp luật, đồng thời thu thập, trình bày các tài liệu, chứng cứ và lập luận làm rõ những tình tiết giảm nhẹ như bị cáo là người chưa thành niên, có nhân thân tốt, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và có khả năng tự cải tạo dưới sự giám sát của gia đình, địa phương. Những nội dung này đã được Hội đồng xét xử xem xét toàn diện khi quyết định hình phạt. Kết quả, mặc dù tòa án tuyên mức hình phạt 3 năm tù, Nguyễn T.D. được hưởng án treo. Đây không chỉ là kết quả của quá trình bào chữa đúng pháp luật, trách nhiệm của trợ giúp viên pháp lý, mà còn cho thấy ý nghĩa nhân văn của chính sách TGPL đối với người yếu thế. Thông qua sự hỗ trợ kịp thời của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, người chưa thành niên được bảo đảm quyền được bào chữa, được xem xét đầy đủ các tình tiết có lợi và có thêm cơ hội sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng.

 Cán bộ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Cà Mau tuyên truyền pháp luật cho người dân xã U Minh, tỉnh Cà Mau. Ảnh: ĐỨC NGÔ 

Ở Việt Nam, quyền được TGPL được đặt trong tổng thể chính sách bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Luật TGPL năm 2017 đã đánh dấu bước chuyển quan trọng từ cách tiếp cận mang tính hỗ trợ xã hội sang cách tiếp cận dựa trên quyền. Theo đó, Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho những người thuộc diện được TGPL. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TGPL có hiệu lực từ ngày 1-1-2027 đã mở rộng hơn các đối tượng được hưởng TGPL theo quy định của Luật Phòng, chống mua bán người và Luật Tư pháp người chưa thành niên, đồng thời bổ sung nhóm người khuyết tật là đối tượng được TGPL mà không còn yêu cầu điều kiện khó khăn về tài chính, người nước ngoài được TGPL theo quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Điều này tạo nên hành lang pháp lý ngày càng đầy đủ để bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật của người dân.

Từ thực tiễn triển khai tại cơ sở, ông Ngô Đức Bính, Phó giám đốc Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau cho biết: “Nhu cầu TGPL hiện nay tập trung chủ yếu ở các nhóm người nghèo, người có công với cách mạng, trẻ em, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn...”. Trên thực tế vẫn còn nhiều người chưa biết mình thuộc diện được TGPL miễn phí hoặc chưa nắm rõ trình tự, thủ tục để yêu cầu trợ giúp. Bên cạnh đó, khó khăn về kinh tế, sức khỏe, trình độ học vấn, rào cản về ngôn ngữ hoặc tâm lý e ngại khi làm việc với cơ quan nhà nước cũng khiến nhiều người khó tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Để khắc phục những khó khăn này, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau đã đẩy mạnh hoạt động TGPL lưu động, xuống cơ sở, nhất là vùng sâu, vùng xa, vùng nông thôn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện đi lại khó khăn; triển khai lắp đặt bảng thông tin, tờ thông tin, hộp tin về TGPL tại trụ sở ấp, khóm, cấp phát miễn phí tờ gấp pháp luật; ứng dụng chuyển đổi số, mạng xã hội trong thực hiện cung cấp dịch vụ TGPL; tăng cường phối hợp với chính quyền địa phương, các cơ quan tiến hành tố tụng để kịp thời phát hiện, hỗ trợ những trường hợp thuộc diện được TGPL. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Trung tâm đã tiếp nhận, thụ lý thực hiện TGPL được 719 vụ việc cho 719 người, trong đó tham gia tố tụng 641 vụ việc, tư vấn pháp luật 74 vụ việc, đại diện ngoài tố tụng 4 vụ việc.

Theo PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng, trong thời gian tới, cùng với việc triển khai các chủ trương lớn về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoạt động TGPL cần tiếp tục được phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và lấy người dân làm trung tâm. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa thủ tục, mở rộng mạng lưới TGPL và tăng cường phối hợp giữa các trung tâm TGPL với tòa án, viện kiểm sát, cơ quan điều tra, chính quyền cơ sở và các tổ chức xã hội sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, giúp người dân tiếp cận thuận lợi hơn. "Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật mà còn là điều kiện quan trọng để mọi người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế có cơ hội bình đẳng trong tiếp cận công lý và thụ hưởng đầy đủ các quyền đã được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận", PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng nhấn mạnh.