Mở rộng không gian tiếp cận di sản trong kỷ nguyên số

Sự kiện là dịp nhìn lại những kết quả bước đầu trong hành trình chuyển đổi số tại một trong những di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam, đồng thời mở ra nhiều góc nhìn về việc ứng dụng công nghệ để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật, TS Trần Hậu Yên Thế, tác giả ấn phẩm "Nghê nơi cửa Khổng sân Trình"

Là biểu tượng của truyền thống hiếu học và nền giáo dục Nho học Việt Nam, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc mà còn là điểm đến thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Những năm gần đây, cùng với xu thế chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, di tích đã từng bước triển khai nhiều giải pháp ứng dụng công nghệ nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng bằng những trải nghiệm mới mẻ và hấp dẫn.

Tại tọa đàm, các chuyên gia cho rằng số hóa di sản không đơn thuần là việc chuyển các hiện vật hay tư liệu sang dạng dữ liệu điện tử. Điều quan trọng hơn là tạo ra những phương thức tiếp cận mới, giúp người xem tương tác, khám phá và hiểu sâu hơn về các giá trị văn hóa thông qua nền tảng số.

Một trong những ví dụ tiêu biểu được giới thiệu là ấn phẩm "Nghê nơi cửa Khổng sân Trình" của Nhà nghiên cứu mỹ thuật, TS Trần Hậu Yên Thế. Đây là sản phẩm kết hợp giữa nghiên cứu mỹ thuật với công nghệ số, mang đến trải nghiệm đa phương tiện khi tích hợp hình ảnh 3D, âm thanh, chuyển động và khả năng tương tác ngay trên điện thoại thông minh.

Chia sẻ về công trình của mình, TS Trần Hậu Yên Thế cho biết cuốn sách không chỉ là một ấn phẩm in truyền thống mà còn mở ra "một chiều không gian khác" cho người đọc.

"Theo cách làm này, cuốn sách không chỉ có hình ảnh mà còn có những câu chuyện, hình ảnh chuyển động, giọng nói, âm nhạc và đặc biệt là khả năng tương tác. Người đọc có thể chạm vào màn hình điện thoại để thay đổi góc nhìn những con nghê ở các vị trí rất cao mà bình thường khó quan sát được", ông nói.

TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám

Theo TS Trần Hậu Yên Thế, việc quét 3D các linh vật giúp tái hiện đầy đủ không gian và hình khối của từng hiện vật. Điều thú vị là dù con nghê không xuất hiện trong các văn bản chính thống của Nho học, nhưng lại hiện diện xuyên suốt trong không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, góp phần tạo nên bản sắc riêng của di tích. Nhờ công nghệ số, những giá trị vốn khó tiếp cận này được giới thiệu sinh động hơn tới công chúng.

Nếu những công trình nghiên cứu ứng dụng công nghệ mở rộng cách tiếp cận di sản thì tại chính Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chuyển đổi số cũng đang được triển khai theo hướng đồng bộ, phục vụ cả công tác bảo tồn lẫn trải nghiệm của du khách.

TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, mục tiêu của chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc lưu trữ dữ liệu mà quan trọng hơn là phát huy giá trị của di tích thông qua nhiều hình thức trải nghiệm mới.

Hiện nay, di tích đã triển khai nhiều sản phẩm như các chương trình trải nghiệm số, trò chơi tương tác, tour đêm "Tinh hoa đạo học", các trưng bày số và đặc biệt là việc số hóa 3D toàn bộ 82 bia Tiến sĩ.

"Du khách có thể sử dụng các kiosk tại di tích để tìm kiếm danh sách các vị Tiến sĩ được khắc trên bia, đọc nội dung các bài ký đã được dịch sang tiếng Việt và tìm hiểu kỹ hơn về từng hiện vật. Đây là cách giúp những giá trị học thuật vốn khá khó tiếp cận trở nên gần gũi hơn với công chúng", TS Nguyễn Văn Tú chia sẻ.

Theo ông, trong giai đoạn tới, Trung tâm sẽ tiếp tục số hóa toàn bộ không gian di tích theo định hướng của UBND thành phố Hà Nội và chủ trương của Đảng, Nhà nước. Trên cơ sở đó sẽ hình thành một môi trường số riêng dành cho Văn Miếu - Quốc Tử Giám với nhiều ứng dụng hiện đại.

Quang cảnh sự kiện

"Dự kiến khi tham quan di tích, du khách chỉ cần quét vé điện tử là có thể tự động sử dụng hệ thống Audio Guide, đồng thời trải nghiệm các phần mềm ứng dụng để tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, kiến trúc và các giá trị văn hóa của Văn Miếu - Quốc Tử Giám", ông Tú cho biết.

Các chuyên gia tham dự tọa đàm cũng thống nhất rằng chuyển đổi số đang mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với công tác bảo tồn di sản. Nếu trước đây, bảo tồn chủ yếu tập trung vào gìn giữ nguyên trạng các giá trị vật thể thì ngày nay, công nghệ giúp chuyển hóa di sản thành dữ liệu, tri thức và nguồn tài nguyên số có thể được khai thác trong giáo dục, nghiên cứu, truyền thông cũng như phát triển công nghiệp văn hóa.

Tinh thần này cũng phù hợp với định hướng lớn được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại phiên họp đánh giá việc thực hiện Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13.7 vừa qua.

Theo đó, Việt Nam cần đẩy mạnh số hóa, kết nối dữ liệu di sản, đồng thời chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phục vụ phát triển giáo dục, công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo trong thời đại số.

Từ những mô hình đang được triển khai tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể thấy, chuyển đổi số không làm thay đổi giá trị cốt lõi của di sản mà đang góp phần tạo thêm những "cánh cửa" mới để công chúng tiếp cận di sản theo cách trực quan, sinh động và thuận tiện hơn.

Khi công nghệ trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, các giá trị văn hóa truyền thống cũng có thêm cơ hội lan tỏa mạnh mẽ, tiếp tục khẳng định sức sống trong đời sống đương đại và kỷ nguyên số.