Mỗi năm 300.000 học viên tốt nghiệp, khóa luận, luận văn có bị bỏ phí?

Sáng 3/11, thảo luận về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Viện trưởng Viện Pasteur TPHCM) cho biết mỗi năm, Việt Nam có khoảng 300.000 sinh viên, học viên sau đại học tốt nghiệp, kèm theo đó là các khóa luận, luận văn, luận án được hoàn thành.

“Người học tạo ra nhưng làm sao để ghi nhận tác giả và minh bạch quyền sở hữu?” - ông Trung đặt vấn đề.

"Đằng sau mỗi công trình là lao động trí tuệ và có thể là những sản phẩm, sáng chế, phần mềm, thiết kế hay giải pháp có giá trị ứng dụng. Nếu không xác định rõ ai là người sáng tạo, ai có quyền đăng ký, khai thác và hưởng lợi, kết quả nghiên cứu dễ bị bỏ phí, còn người học, người hướng dẫn có nguy cơ không được ghi nhận xứng đáng.

Vì vậy, đây không chỉ là việc nội bộ của cơ sở đào tạo mà còn liên quan trực tiếp đến chuyển giao công nghệ và nguồn lực đổi mới sáng tạo của đất nước" - ông phân tích.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung 

Ông dẫn khoản 18 Điều 1 của dự thảo sửa Điều 185 của luật hiện hành quy định về Quyền tác giả giống cây trồng: xác định tác giả là người trực tiếp chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển giống mới, ghi nhận quyền được nêu tên và nhận thù lao. Ông nhìn nhận đây là chỉnh lý đúng hướng đối với giống cây trồng. 

"Điều cần thiết là rà soát các điều về quyền tác giả đối với mọi tác phẩm, phần mềm, thiết kế hay sáng chế được giao nhiệm vụ hoặc tạo ra theo hợp đồng; quyền đăng ký sáng chế và kết quả nghiên cứu khoa học. Nguyên tắc là cần bảo đảm người trực tiếp sáng tạo được ghi nhận, việc chuyển giao quyền phải dựa trên thỏa thuận cụ thể, minh bạch" - ông nhấn mạnh.

Theo ông, quyền tác giả được bảo hộ tự động, đăng ký chỉ hỗ trợ chứng minh quyền. Trong một số trường hợp đặc biệt, người học chưa thành niên, thỏa thuận phải bảo đảm quyền lợi và có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật.

Vì vậy, ông đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, đưa vào luật nguyên tắc ”người học trực tiếp sáng tạo là tác giả, đồng tác giả hoặc người sáng tạo, chọn tạo. Với sản phẩm tạo ra ngoài nhiệm vụ, không dùng nguồn lực cơ sở đào tạo bố trí riêng để tạo sản phẩm, quyền đăng ký (nếu có) và quyền đối với sản phẩm thuộc người học, trừ luật quy định khác hoặc có thỏa thuận bằng văn bản".

Ông cho rằng, nếu sản phẩm hình thành theo nhiệm vụ hoặc từ nguồn lực đó, các bên phải thỏa thuận trước về quyền, khai thác và chia lợi ích.

"Việc học tập, hướng dẫn thông thường không làm phát sinh quyền cho cơ sở đào tạo; không buộc người học chuyển giao toàn bộ quyền để được học tập, dự thi hoặc tốt nghiệp" - ông bày tỏ quan điểm.

Đề xuất cho phép bệnh viện dùng bằng sáng chế làm tài sản thế chấp vay vốn

Về trí tuệ nhân tạo (AI) trong y tế, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) nhấn mạnh phải giữ nguyên tắc "tác giả là con người".

Ông ghi nhận dự thảo có bước đột phá khi lần đầu xây hành lang cho AI. Tuy nhiên, với kết quả chẩn đoán do AI hỗ trợ, hình ảnh y khoa được AI tái tạo, phác đồ do AI đề xuất thì quyền tác giả/đồng tác giả phải thuộc về bác sĩ, nhóm nghiên cứu đã thu thập dữ liệu, huấn luyện và chịu trách nhiệm lâm sàng.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu

Ông đề nghị quy định rõ: "Sản phẩm tạo ra bởi hệ thống AI không được bảo hộ quyền tác giả nếu không có sự can thiệp sáng tạo của con người".

Dẫn chứng về việc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội có hàng triệu phim tim mạch - đó là tài sản, ông đề nghị bổ sung quyền của cơ sở y tế đối với cơ sở dữ liệu y khoa đã được ẩn danh hóa và nghĩa vụ xin phép khi dùng dữ liệu đó để huấn luyện AI thương mại.

Ủng hộ cắt giảm thủ tục hành chính nhưng ông Hiếu đề nghị không hạ chuẩn thẩm định trong một số lĩnh vực đặc thù như y tế. Theo ông thì cần giữ cơ chế thẩm định chuyên sâu bắt buộc cho sáng chế dược phẩm, sinh học, đồng thời xây dựng đội ngũ giám định viên y dược riêng.

Về tài sản trí tuệ trong bệnh viện, trường đại học, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội nêu thực tế hiện nay, bác sĩ thực hiện các công việc như mổ tim, cải tiến dụng cụ, viết giáo trình nhưng quyền sở hữu rất mơ hồ. Bệnh viện công lập không được hạch toán tài sản vô hình nên không dám thương mại hóa.

Vì vậy, ông đề nghị với các nội dung công việc nói trên, khi sử dụng ngân sách Nhà nước thì giảng viên, bác sĩ là tác giả nhưng bệnh viện/trường là chủ sở hữu, và phải chia sẻ lợi nhuận tối thiểu 40-50% cho tác giả.

Đồng thời, ông đề xuất cho phép bệnh viện dùng bằng sáng chế, nhãn hiệu làm tài sản góp vốn, thế chấp vay vốn bởi đây là yếu tố rất quan trọng để bệnh viện tự chủ.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) cũng đồng tình với quan điểm của đại biểu Lân Hiếu về quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng AI. Theo ông, với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, ban soạn thảo cần làm rõ hơn các nguyên tắc cơ bản ngay trong luật để bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và ổn định.

Ông đề nghị xác định rõ nguyên tắc “nền tảng AI không phải là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ”.

“Sản phẩm do người sử dụng AI tạo ra được bảo hộ theo phạm vi mức độ đóng góp sáng tạo của cá nhân đó. Chủ thể nền tảng AI có trách nhiệm tuân thủ pháp luật sở hữu trí tuệ” - ông Kiên đưa quan điểm.