Một ngày ở Chợ Lớn mùa Đoan Ngọ

Các loại bánh Bá Trạng. Ảnh: Tư liệu

Tôi đến Chợ Lớn vào một buổi sáng sớm. Đường phố còn chưa quá đông đúc, nhưng khu phố người Hoa đã thức dậy từ lâu. Mùi nhang trầm từ những ngôi miếu cổ quyện cùng mùi lá tre, lá dong, mùi nếp mới và thịt kho tỏa ra từ các gian bếp khiến cả khu phố như chìm trong những hương vị đặc trưng chỉ xuất hiện vào dịp Đoan Ngọ. Những biển hiệu chữ Hán cũ kỹ, những căn nhà có tuổi đời hàng chục năm và những tiếng trò chuyện bằng tiếng Quảng Đông, Triều Châu vang lên từ các sạp hàng khiến người ta có cảm giác như đang bước vào một không gian văn hóa khác, tồn tại song song giữa lòng đô thị hiện đại.

Tết Đoan Ngọ đối với cộng đồng người Hoa còn là dịp để gia đình sum họp, tưởng nhớ tổ tiên và gìn giữ những giá trị văn hóa đã theo họ qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, bánh Bá Trạng gần như trở thành linh hồn của ngày lễ này.

Nếu bánh ú tro mang vị thanh nhẹ thì bánh Bá Trạng lại là một thế giới ẩm thực phong phú hơn nhiều. Một chiếc bánh có thể chứa thịt heo kho, trứng muối, hạt sen, nấm đông cô, tôm khô, lạp xưởng và đậu xanh. Tất cả được gói trong lá tre rồi luộc nhiều giờ liền để các nguyên liệu hòa quyện vào nhau.

Dọc các con phố Chợ Lớn, không khó để bắt gặp những cửa tiệm bán bánh Bá Trạng đã tồn tại qua vài thế hệ. Có tiệm chỉ rộng vài chục mét vuông nhưng ngày nào cũng đông khách. Những chồng bánh được buộc thành từng cặp treo trước cửa. Màu xanh của lá tre, màu dây lạt vàng nhạt cùng hương thơm của nếp nóng tạo nên một khung cảnh vừa bình dị vừa hấp dẫn. Nhiều người mua bánh không chỉ để ăn mà còn để biếu tặng người thân, bạn bè như một cách chia sẻ hương vị truyền thống của ngày lễ.

Tôi dừng chân ở một cửa tiệm gia truyền nằm trong con hẻm nhỏ gần chợ Bình Tây. Người chủ đã ngoài 70, mái tóc bạc trắng nhưng đôi tay vẫn thoăn thoắt gói bánh. Ông kể rằng gia đình ông làm bánh Bá Trạng từ thời ông nội còn sinh sống ở Quảng Đông. Khi sang Việt Nam lập nghiệp, nghề gói bánh cũng được mang theo như một phần ký ức quê hương. Trải qua bao biến động, từ thời chiến tranh đến những năm tháng kinh tế khó khăn, tiệm bánh vẫn tồn tại nhờ những khách hàng quen thuộc và niềm tin rằng văn hóa chỉ có thể sống tiếp khi còn người gìn giữ.

Điều thú vị ở Chợ Lớn là mỗi món ăn đều mang theo một câu chuyện. Một chiếc bánh không chỉ đơn thuần là thực phẩm. Nó là ký ức của gia đình, là lịch sử di cư của cộng đồng và là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa kéo dài hàng trăm năm. Nhiều người Hoa sinh ra tại Việt Nam có thể không còn nói sõi tiếng mẹ đẻ, nhưng họ vẫn biết cách gói bánh Bá Trạng, vẫn nhớ ngày mùng 5 tháng Năm và vẫn duy trì những nghi lễ truyền thống mà cha ông truyền lại.

Sức hấp dẫn của Đoan Ngọ nằm ở sự bền bỉ của văn hóa đời thường. Đó là hình ảnh những bà cụ lựa từng chiếc lá tre để gói bánh. Là những người con tất bật mang quà về cho cha mẹ. Là những đứa trẻ theo ông bà ra chợ và lần đầu được nghe kể về nguồn gốc của ngày lễ.

Buổi trưa, khi mặt trời lên cao, khu phố vẫn đông người qua lại. Những quán ăn bắt đầu kín khách. Mùi vịt quay, xá xíu, mì kéo sợi và trà thảo mộc lan tỏa khắp nơi.

Tôi ngồi trong một quán nhỏ nhìn dòng người qua lại và chợt nhận ra rằng Chợ Lớn không chỉ là một điểm đến du lịch. Đây còn là nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ cư dân đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc của Sài Gòn. Một ngày ở Chợ Lớn mùa Đoan Ngọ là chuyến đi tìm về những lớp trầm tích văn hóa đã âm thầm tồn tại suốt hơn một thế kỷ.

Giữa nhịp sống hiện đại của thành phố, Chợ Lớn vẫn giữ được nét riêng của mình. Và mỗi mùa Đoan Ngọ trở về, nơi đây lại nhắc cho người ta nhớ rằng văn hóa không chỉ nằm trong sách vở hay bảo tàng, mà còn hiện diện trong những chiếc bánh được gói bằng bàn tay của người già, trong những câu chuyện được kể bên mâm cơm gia đình và trong sự tiếp nối lặng lẽ của ký ức qua từng thế hệ.