Một nỗ lực giải mã những tên xã, tên phường

Cuốn sách “Tên gọi dấu chân: Địa danh và địa giới hành chính Quảng Nam - Đà Nẵng từ văn hóa Sa Huỳnh đến năm 2025”.

Trước ngưỡng cửa kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, hầu hết cán bộ tham mưu ở bộ, ngành Trung ương có thể thuộc nằm lòng tên 63 đơn vị hành chính cấp tỉnh chưa hợp nhất trước tháng 7/2025, càng dễ thuộc nằm lòng tên 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh hợp nhất từ tháng 7/2025.

Trong đó, có thể kể tên 6 thành phố trực thuộc Trung ương cũng như từng vùng kinh tế - xã hội có những đơn vị hành chính cấp tỉnh nào, từ vùng trung du và miền núi phía bắc, vùng đồng bằng sông Hồng, vùng Bắc Trung Bộ, vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, cho đến vùng Đông Nam Bộ và vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Khó khăn hơn một chút nhưng chắc cũng thể nhớ chính xác thành phố Hải Phòng vừa hợp nhất với tỉnh Hải Dương, tỉnh Quảng Ngãi vừa hợp nhất với tỉnh Kon Tum, tỉnh An Giang hợp nhất với tỉnh Kiên Giang...

Tên các đặc khu và các xã đảo hầu như không thay đổi mấy và cả nước cũng không nhiều đặc khu/xã đảo nên không chỉ cán bộ tham mưu ở sở, ngành các tỉnh có đặc khu và xã đảo kể vanh vách, mà nhìn chung cán bộ tham mưu ở sở, ngành cấp tỉnh trong cả nước đều có thể nhớ, thậm chí nhớ rõ đặc khu Hoàng Sa của Đà - Nẵng - hải - đảo vẫn chưa thể đoàn viên với các phường, xã của Đà - Nẵng - đất - liền và với hai xã đảo Tân Hiệp, Tam Hải gần bờ đã hơn nửa thế kỷ nay...

Tuy nhiên không giống như cán bộ tham mưu ở bộ, ngành Trung ương, đối với hầu hết cán bộ tham mưu ở sở, ngành cấp tỉnh trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp thì câu chuyện thuộc nằm lòng, nhớ chính xác tên các đơn vị hành chính cấp xã trên địa bàn mình quản lý - trừ tên đặc khu và xã đảo nếu có - không hề đơn giản. Bởi so với số lượng đơn vị hành chính cấp huyện trong mô hình chính quyền địa phương ba cấp trước đây, số lượng phường, xã trên đất liền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp của từng tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương hiện nay đã tăng gấp mấy lần, nhiều nơi lên đến ba con số.

Rồi áp lực hơn nữa là làm thế nào để có thể nhớ như in tên gọi mỗi xã, mỗi phường bây giờ vốn từng lưu giữ ký ức của mấy tên xã, tên phường trước hợp nhất? Đó là chưa kể một số tên xã, tên phường đã được hợp nhất trước thời điểm hợp nhất chung cả nước hồi tháng 7/2025 dẫn đến hiện nay gần như bặt vô âm tín…

Chỉ ngần ấy thôi đã thấy rất cần một công cụ kiểu như từ điển địa danh để giúp giải mã những tên xã, tên phường hiện hành. Và thời gian qua dẫu rất hiếm hoi nhưng cũng đã xuất hiện một số công cụ hết sức cần thiết và hữu ích như vậy.

Chẳng hạn trên bình diện toàn quốc là cuốn “Đơn vị hành chính Việt Nam sau sắp xếp và vận hành chính quyền địa phương hai cấp” của hai tác giả Nguyễn Thái Bình và Trương Hải Long (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật), giới thiệu một cách khái quát và chi tiết những thông tin cơ bản của 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã trong cả nước.

Ngoài ra, cuốn sách này còn cung cấp bản đồ hành chính của 34 tỉnh/thành phố và mỗi bản đồ đều được thể hiện rõ nét, chi tiết đến từng ranh giới đơn vị hành chính cấp xã trên địa bàn (do Nhà xuất bản Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam cung cấp).

Hay trên bình diện cấp tỉnh, có thể kể cuốn sách “Tên xưa gọi nhớ” của hai tác giả Lê Đức Quy và Huỳnh Ái Thy (Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2025), cung cấp cho bạn đọc thông tin về nguồn gốc, ý nghĩa của tên gọi 168 xã, phường và đặc khu tại Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.

Hay cuốn sách “Tên gọi dấu chân: Địa danh và địa giới hành chính Quảng Nam - Đà Nẵng từ văn hóa Sa Huỳnh đến năm 2025” của tác giả Võ Hà (Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông, 2016) không chỉ cung cấp thông tin về tên gọi 94 đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng sau hợp nhất với tỉnh Quảng Nam mà còn phác thảo quá trình diên cách của đơn vị hành chính các cấp trên địa bàn Đà Nẵng từ thời quân chủ đến nay…

Với thế mạnh của một nhà thư tịch học, Võ Hà đã ghi chú rất rõ về các văn bản quy phạm pháp luật trong quá trình thay đổi địa danh hành chính nhằm tăng độ xác tín pháp lý của từng địa danh hành chính qua các thời kỳ.

“Tên gọi dấu chân: Địa danh và địa giới hành chính Quảng Nam - Đà Nẵng từ văn hóa Sa Huỳnh đến năm 2025” được chia thành bốn phần: Phần I: Văn hóa Sa Huỳnh đến năm 1888; phần II: Từ năm 1888 đến năm 1945; phần III: Từ năm 1945 đến năm 1975 và phần IV: Từ năm 1975 đến năm 2025.

Thường người đọc có thể nhẩn nha nghiền ngẫm từng địa danh hành chính của vùng đất “chưa mưa đà thấm” từ thời tiền sơ sử đến nay để thấy dấu ấn của nhiều thế hệ cư dân trong những tên đất tên làng. Nhưng cũng có thể nghĩ đến một cách đọc “thực dụng” và “thời sự” hơn, là tìm tên đơn vị hành chính cấp xã mà mình cần tra cứu thông tin ở cuối phần IV rồi quay ngược về phần III, phần II, phần I để biết được lịch sử hình thành của từng địa danh hành chính.

Đọc “Tên gọi dấu chân: Địa danh và địa giới hành chính Quảng Nam - Đà Nẵng từ văn hóa Sa Huỳnh đến năm 2025” của tác giả Võ Hà trong mối liên kết giữa các phần, người đọc sẽ dễ dàng nhận ra một số tên gọi đơn vị hành chính cấp xã hiện nay của thành phố Đà Nẵng xuất phát từ phương thức đặt tên xã qua lần hợp xã thứ hai ở đất Quảng hồi năm 1947: Lấy từ tố đầu của tên huyện làm từ tố đầu cho tên các xã trực thuộc, từ đó biết được tên phường Hòa Khánh và phường Hòa Xuân hiện nay đã đi cùng năm tháng từ lần hợp xã thứ hai năm 1947 ở huyện Hòa Vang - tương tự là tên xã Hòa Tiến hiện nay cũng sớm “trình làng” từ lần hợp xã thứ ba năm 1950 (trong khi tên phường Hòa Cường chỉ mới ra đời vào năm 1958 với tư cách một xã của quận Hòa Vang).

Hay tên các xã Thăng An, Thăng Trường, Thăng Phú hiện nay đã đi cùng năm tháng từ lần hợp xã thứ hai năm 1948 ở huyện Thăng Bình - tương tự là tên xã Hòa Tiến hiện nay cũng sớm “trình làng” từ lần hợp xã thứ ba năm 1950; hoặc tên các xã Phước Trà, Phước Chánh, Phước Thành, Phước Hiệp hiện nay đã đi cùng năm tháng từ khi thành lập huyện Phước Sơn thuộc liên tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng vào năm 1948;…

Trân trọng với nỗ lực tác nghiệp và sự nhạy bén của tác giả Võ Hà, xin giới thiệu cuốn sách “Tên gọi dấu chân: Địa danh và địa giới hành chính Quảng Nam - Đà Nẵng từ văn hóa Sa Huỳnh đến năm 2025” cùng đông đảo bạn đọc gần xa.

BÙI VĂN TIẾNG