Một nửa tổng lượng vaccine bị lãng phí, công nghệ mới hứa hẹn 'thay đổi cuộc chơi'

Nhân viên y tế tiêm vaccine phòng Ebola cho người dân tại Bulape, CHDC Congo. Ảnh: THX/TTXVN

Theo BBC, hiện nay, phần lớn vaccine phải được bảo quản trong điều kiện lạnh hoặc đông lạnh từ khâu sản xuất, vận chuyển cho đến khi tiêm cho người bệnh. Tuy nhiên, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng một nửa số vaccine trên thế giới bị loại bỏ mỗi năm, trong đó nguyên nhân quan trọng là chuỗi bảo quản lạnh (cold chain) bị gián đoạn khiến vaccine mất hiệu lực.

Trong thử nghiệm lâm sàng đầu tiên trên người, công ty công nghệ sinh học Stablepharma đã chuyển vaccine phòng uốn ván - bạch hầu từ dạng lỏng sang dạng bột khô, bảo quản ở nhiệt độ phòng trong suốt một năm. Trước khi tiêm, vaccine được pha lại với nước và cho kết quả tương đương vaccine bảo quản lạnh thông thường.

Nghiên cứu do Viện Nghiên cứu Y tế Quốc gia Anh (NIHR) hỗ trợ, với sự tham gia của 60 tình nguyện viên.

Lấy cảm hứng từ "cây hồi sinh"

Công nghệ mới được phát triển dựa trên cơ chế sinh tồn của cây hồi sinh (resurrection plant) - loài thực vật có thể khô héo hoàn toàn trong thời kỳ hạn hán nhưng sẽ "sống lại" khi gặp nước.

Loài cây này tạo ra lượng lớn đường trehalose, giúp ổn định cấu trúc tế bào trong điều kiện khô hạn. Các nhà khoa học đã sử dụng chính loại đường này để làm khô vaccine, qua đó bảo vệ các thành phần hoạt tính mà không cần bảo quản lạnh.

Theo Giáo sư Saul Faust, Giám đốc Cơ sở Nghiên cứu Lâm sàng NIHR tại Southampton, vaccine mới tạo ra phản ứng miễn dịch tương đương vaccine truyền thống, đồng thời được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt trong giai đoạn thử nghiệm ban đầu.

Ông cho rằng công nghệ này có tiềm năng loại bỏ sự phụ thuộc vào chuỗi bảo quản lạnh, giảm lãng phí và giúp nhiều người hơn được tiếp cận vaccine.

Một thử nghiệm lớn hơn với 160 tình nguyện viên dự kiến sẽ bắt đầu trong vài tháng tới. Do vaccine gốc đã được cấp phép lưu hành, nhóm nghiên cứu không cần tiến hành các thử nghiệm quy mô rất lớn như đối với một loại vaccine hoàn toàn mới.

Giải bài toán chuỗi lạnh

Mục tiêu của WHO là phát triển vaccine có thể bảo quản ở 30°C và độ ẩm tương đối 75% mà vẫn giữ được hiệu quả.

Theo nhóm nghiên cứu, các thử nghiệm riêng biệt còn cho thấy vaccine dạng bột có thể chịu được việc luân phiên giữa -20°C và +40°C, nghĩa là vẫn duy trì chất lượng sau khi trải qua môi trường lạnh trong khoang máy bay rồi tiếp tục vận chuyển bằng xe tải dưới thời tiết nắng nóng.

Giáo sư Jonathan Van-Tam, cựu Phó Giám đốc Y tế Anh và hiện là cố vấn của Stablepharma, cho biết khi còn làm việc tại các phòng khám vùng sâu vùng xa, ông luôn lo ngại việc duy trì nhiệt độ bảo quản vaccine trong quá trình vận chuyển trên những cung đường khó khăn.

"Đó luôn là áp lực rất lớn để bảo đảm vaccine vẫn còn hiệu lực trước khi đến tay những đứa trẻ đang chờ được tiêm", ông nói.

Theo WHO, vaccine bị lãng phí vì nhiều nguyên nhân như hư hỏng trong vận chuyển, hết hạn sử dụng hoặc không dùng hết trong các lọ đa liều. Tuy nhiên, đứt gãy chuỗi bảo quản lạnh vẫn là một trong những nguyên nhân lớn nhất.

Có thể mở rộng cho nhiều loại thuốc

Các nhà nghiên cứu cho biết phương pháp này hiện chưa áp dụng được với vaccine mRNA, nhưng có thể sử dụng cho nhiều loại vaccine đang lưu hành cũng như một số thuốc sinh học, trong đó có các kháng thể đơn dòng vốn cũng phải bảo quản lạnh.

Giáo sư Tuck Seng Wong, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Sản xuất Vaccine Anh - Đông Nam Á, đánh giá đây là "một bước đột phá quan trọng của khoa học Anh". Tuy nhiên, ông cho rằng vẫn cần tiếp tục nghiên cứu về khả năng ổn định của vaccine khi nhiệt độ thay đổi liên tục cũng như hiệu quả trên các nhóm dân số lớn hơn và đa dạng hơn.

Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí eClinicalMedicine, thuộc hệ thống The Lancet.

Ông Ephrem Tekle Lemango, Phó Giám đốc phụ trách tiêm chủng của UNICEF, nhận định việc tiêm chủng hiện vẫn phụ thuộc rất lớn vào hệ thống làm lạnh, vì vậy công nghệ mới có thể giúp nhiều trẻ em trên thế giới được tiếp cận vaccine hơn.

Trong khi đó, Tiến sĩ Bruce Roser, nhà sáng lập Stablepharma, cho rằng vaccine không cần bảo quản lạnh có thể trở thành "bước ngoặt đối với y tế toàn cầu", giúp đưa các loại vaccine cứu sống con người đến với hàng triệu người dân ở mọi nơi, đồng thời khiến các chương trình tiêm chủng trở nên bền vững, tin cậy và công bằng hơn