Một quốc gia Đông Nam Á đang để mắt đến máy bay tiếp liệu Nga: Điều gì tạo nên sức hấp dẫn của 'trạm xăng bay'?

Theo Defence Security Asia, mặc dù Jakarta chưa xác nhận sẽ ký hợp đồng mua sắm, động thái này phản ánh vai trò ngày càng quan trọng của máy bay tiếp dầu trong chiến tranh hiện đại, khi khả năng tiếp nhiên liệu trên không được coi là yếu tố quyết định giúp mở rộng tầm hoạt động và sức mạnh tác chiến của không quân.

Theo các nguồn tin từ Nga, Moscow đã nhận được đề nghị chính thức của Indonesia về nhu cầu mua sắm trang bị quốc phòng giai đoạn 2025-2030.

Trong gói đề xuất do Cơ quan Xuất khẩu vũ khí quốc gia Nga (Rosoboronexport) xây dựng có nhiều loại khí tài như tiêm kích Su-57E, Su-35, trực thăng, hệ thống phòng không, phương tiện không người lái và máy bay tiếp dầu Il-78MK-90A. Tuy nhiên, đến nay hai bên chưa công bố bất kỳ hợp đồng mua bán nào, đồng thời chưa có thông tin về số lượng, giá trị hay thời gian bàn giao.

Dù thương vụ vẫn đang trong giai đoạn xem xét, Il-78MK-90A vẫn được đánh giá là một trong những khí tài đáng chú ý nhất trong đề xuất của Nga bởi khả năng thay đổi đáng kể năng lực tác chiến của lực lượng không quân.

“Bội số sức mạnh” của không quân hiện đại

Không giống các máy bay chiến đấu trực tiếp tham gia tác chiến, máy bay tiếp dầu trên không đóng vai trò là “trạm tiếp nhiên liệu bay”, giúp máy bay chiến đấu kéo dài thời gian hoạt động, mở rộng bán kính chiến đấu và giảm sự phụ thuộc vào các căn cứ không quân tiền phương.

Nhờ khả năng tiếp nhiên liệu trên không, các tiêm kích có thể duy trì tuần tra trong thời gian dài hơn, thực hiện nhiệm vụ đánh chặn ở khoảng cách xa, tăng cường năng lực giám sát trên biển, đồng thời nâng cao khả năng triển khai lực lượng nhanh trong các tình huống khẩn cấp.

Chính vì vậy, trong học thuyết quân sự hiện đại, máy bay tiếp dầu thường được coi là “force multiplier” - hay “bội số sức mạnh” - bởi chúng giúp gia tăng đáng kể hiệu quả tác chiến của toàn bộ lực lượng không quân mà không cần tăng số lượng máy bay chiến đấu.

Il-78MK-90A là phiên bản xuất khẩu của máy bay tiếp dầu Il-78M-90A do Nga phát triển trên nền tảng máy bay vận tải hạng nặng Il-76MD-90A. Máy bay được trang bị bốn động cơ phản lực cánh quạt PS-90A-76 thế hệ mới, thay thế động cơ D-30KP trước đây. Loại động cơ này giúp giảm mức tiêu hao nhiên liệu, giảm tiếng ồn và lượng khí thải, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn hàng không dân dụng hiện đại, qua đó nâng cao tầm hoạt động và hiệu quả khai thác.

Điểm nổi bật của Il-78MK-90A là hệ thống ba cụm tiếp dầu UPAZ-1M, gồm hai cụm dưới cánh và một cụm ở phía sau thân máy bay. Cấu hình này cho phép tiếp nhiên liệu đồng thời cho nhiều máy bay chiến đấu hoặc hỗ trợ các loại máy bay cỡ lớn tùy theo yêu cầu nhiệm vụ.

Theo các thông số được công bố, tốc độ tiếp nhiên liệu đạt khoảng 2.300-3.000 lít/phút, giúp rút ngắn thời gian tiếp xúc giữa máy bay tiếp dầu và máy bay nhận nhiên liệu, qua đó giảm nguy cơ bị phát hiện hoặc tấn công trong môi trường tác chiến.

Hệ thống thùng nhiên liệu bên trong cánh kết hợp với các module chứa nhiên liệu lắp trong khoang hàng giúp máy bay mang theo hơn 160.000 lít nhiên liệu trong cấu hình tiêu chuẩn. Tuy nhiên, lượng nhiên liệu thực tế có thể chuyển giao còn phụ thuộc vào cự ly làm nhiệm vụ, điều kiện thời tiết, tải trọng và yêu cầu dự trữ nhiên liệu.

Một ưu điểm đáng chú ý của Il-78MK-90A là khả năng chuyển đổi nhiệm vụ linh hoạt. Khi tháo các mô-đun chứa nhiên liệu trong khoang hàng, máy bay có thể nhanh chóng chuyển thành máy bay vận tải quân sự hạng nặng với tải trọng lên tới khoảng 52 tấn, đồng thời vẫn giữ cửa đuôi để bốc dỡ các loại phương tiện, khí tài cỡ lớn.

Nhờ đó, Il-78MK-90A không chỉ thực hiện nhiệm vụ tiếp dầu mà còn có thể vận chuyển binh sĩ, phương tiện quân sự, hàng hóa cồng kềnh, thiết bị cứu trợ nhân đạo hoặc thực hiện nhiệm vụ sơ tán y tế khi cần thiết. Thiết kế đa nhiệm giúp nâng cao hiệu quả khai thác, đặc biệt trong thời bình khi nhu cầu tiếp dầu không diễn ra thường xuyên.

Vì sao Indonesia quan tâm?

Giới phân tích cho rằng, nếu được đưa vào biên chế, Il-78MK-90A sẽ giúp Không quân Indonesia mở rộng đáng kể phạm vi hoạt động trong bối cảnh quốc gia này trải dài trên hơn 17.000 hòn đảo với khoảng cách rất lớn giữa các khu vực chiến lược.

Khả năng tiếp nhiên liệu trên không sẽ cho phép các máy bay chiến đấu duy trì hoạt động lâu hơn trên các vùng biển xa, tăng cường tuần tra tại vùng đặc quyền kinh tế, giảm nhu cầu hạ cánh trung gian và nâng cao năng lực phản ứng trước các tình huống khẩn cấp.

Đối với Indonesia, đây cũng là yếu tố giúp kết nối các khu vực tác chiến vốn cách xa nhau bằng năng lực triển khai trên không thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mạng lưới căn cứ mặt đất.

Song việc có đưa Il-78MK-90A vào biên chế hay không không chỉ phụ thuộc vào tính năng của máy bay mà còn gắn với chiến lược quốc phòng và đối ngoại của Indonesia.

Theo Defence Security Asia, việc Indonesia đồng thời duy trì hợp tác quốc phòng với cả Nga và Mỹ phản ánh chính sách đối ngoại “tự do và chủ động” mà Jakarta theo đuổi trong nhiều thập kỷ. Đáng chú ý, đúng ngày Tổng thống Prabowo Subianto hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moscow hồi tháng 4, Indonesia cũng công bố quan hệ đối tác quốc phòng với Mỹ, tập trung vào hiện đại hóa lực lượng, huấn luyện, đào tạo và các hoạt động diễn tập chung.

Trong bối cảnh đó, giới quan sát cho rằng điều cốt lõi không phải là liệu Nga có sẵn sàng bán Il-78MK-90A hay không, mà là Jakarta có coi năng lực tiếp nhiên liệu trên không là một yêu cầu tác chiến đủ quan trọng để đầu tư đồng bộ cho máy bay, hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nhân lực, bảo đảm hậu cần và khả năng phối hợp với các đối tác quốc tế hay không.

Toàn bộ kế hoạch về việc mua Il-78MK-90A hiện vẫn dừng ở giai đoạn xem xét. Nga mới chỉ xác nhận đã nhận được đề nghị mua sắm của Indonesia và xây dựng các phương án chào bán, trong khi Jakarta chưa công bố quyết định cuối cùng. Các thông tin về số lượng máy bay, giá trị hợp đồng, phương thức thanh toán hay thời gian bàn giao đều chưa được hai bên xác nhận.

Dù vậy, việc Il-78MK-90A xuất hiện trong kế hoạch hiện đại hóa quốc phòng của Indonesia cũng phản ánh một xu hướng ngày càng rõ nét trong khu vực: Bên cạnh các tiêm kích thế hệ mới, các lực lượng không quân đang quan tâm nhiều hơn đến những năng lực hỗ trợ như tiếp dầu trên không, coi đây là yếu tố quyết định khả năng triển khai sức mạnh trên phạm vi rộng và duy trì tác chiến trong thời gian dài.