Một vết nứt khổng lồ đang chia tách châu Phi

Khu vực có khe nứt tại núi lửa Boset ở Ethiopia. Ảnh: Đại học Southampton

Những bộ phim thảm họa như 2012 từng vẽ nên viễn cảnh Trái Đất rung chuyển dữ dội với động đất, núi lửa và sóng thần, khiến lục địa bị xé toạc chỉ trong thời gian ngắn. Trên thực tế, khoa học cho thấy các biến đổi địa chất lớn thường diễn ra chậm hơn rất nhiều.

Tuy nhiên, một quá trình tách rời lục địa thực sự đang diễn ra tại châu Phi.

Ở vùng Afar, phía bắc Ethiopia, một hệ thống đứt gãy hình chữ Y đang mở rộng dần, khiến lục địa châu Phi từng bước tách ra. Nếu quá trình này tiếp diễn trong hàng triệu năm, một đại dương mới có thể hình thành tại khu vực này.

Theo nhà nghiên cứu Emma Watts, nhiều thông tin về hiện tượng này thường bị hiểu sai khi lan truyền. Không ít người nghĩ rằng lục địa đang vỡ ra ngay lập tức, nhưng trên thực tế quá trình này diễn ra cực kỳ chậm.

Vùng Afar là một trong những nơi khắc nghiệt nhất trên Trái Đất. Nhiệt độ mùa hè có thể vượt 50°C, trong khi lòng chảo Danakil tại đây chứa núi lửa Erta Ale với hồ dung nham tồn tại suốt nhiều thập kỷ, khiến khu vực này thường được gọi là “cổng địa ngục”.

Nhưng chính môi trường khắc nghiệt đó lại khiến Afar trở thành “thiên đường” đối với các nhà khoa học.

Khu vực này nằm tại giao điểm của ba hệ thống đứt gãy lớn gồm rãnh nứt Ethiopia, rãnh nứt Vịnh Aden và rãnh nứt Biển Đỏ. Khi các mảng kiến tạo dần tách rời nhau, lớp vật chất nóng chảy trong lớp phủ Trái Đất sẽ dâng lên và có thể tạo thành đáy đại dương mới.

Điều đặc biệt là quá trình này đang diễn ra ngay trên đất liền, cho phép các nhà khoa học quan sát trực tiếp những gì thường chỉ xảy ra sâu dưới đáy biển.

Nghiên cứu gần đây cho thấy bên dưới vùng Afar tồn tại một cột magma lớn dâng lên từ sâu trong lòng Trái Đất. Các nhà khoa học phát hiện cột magma này không tĩnh mà rung động theo mô hình giống như “nhịp tim”, lan tỏa khác nhau qua ba rãnh nứt.

Phát hiện này cho thấy lớp magma bên dưới Afar có cấu trúc phức tạp và phản ứng với chuyển động của các mảng kiến tạo phía trên.

Dù nghe có vẻ ấn tượng, tốc độ tách rời của các mảng kiến tạo tại đây lại cực kỳ chậm. Các rãnh nứt ở Biển Đỏ và Vịnh Aden mở rộng khoảng 15mm mỗi năm, chỉ bằng một nửa tốc độ mọc móng tay. Trong khi đó, rãnh nứt chính tại Ethiopia còn chậm hơn, khoảng 5mm mỗi năm.

Ở tốc độ này, phải mất hàng triệu năm để một đại dương mới thực sự hình thành, và thậm chí quá trình tách giãn lục địa cũng có thể thất bại.

Dù vậy, sự dịch chuyển này đang làm lộ ra những lớp trầm tích cổ xưa, giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về lịch sử địa chất và tiến hóa của loài người.

Tại Afar, nhiều hóa thạch cổ đã được phát hiện. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature cho biết các nhà khoa học đã tìm thấy hóa thạch 2,6 triệu năm tuổi của Paranthropus – một loài họ hàng người cổ.

Điều đáng chú ý là hóa thạch này nằm cách các khu vực từng ghi nhận loài này tới khoảng 1.000 km về phía bắc, cho thấy chúng có phạm vi phân bố rộng hơn so với suy đoán trước đây.

Ngoài ra, răng hóa thạch của hai loài người tiền sử khác có niên đại từ 2,6 đến 2,8 triệu năm cũng đã được tìm thấy tại vùng trũng Afar, cung cấp thêm manh mối về sự tiến hóa của tổ tiên loài người.

Các nhà khoa học tin rằng khu vực này vẫn còn nhiều bí ẩn đang chờ được khám phá. Những nghiên cứu tiếp theo về núi lửa và quá trình tách giãn vỏ Trái Đất tại Afar có thể giúp hiểu rõ hơn về sự hình thành của các đại dương cũng như các nguy cơ địa chất trong tương lai.

KHÁNH MY