Mùa bông lau bản Thái

Đồi lau nở trắng tại các bản làng vùng cao xứ Thanh.

Không ai biết nghề làm đệm bông lau có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, trong điều kiện sinh sống nơi vùng núi cao, khí hậu khắc nghiệt, mùa đông lạnh sâu, tổ tiên người Thái đã tìm cách tận dụng những loại cây của núi rừng để chống chọi với rét buốt, bảo vệ sức khỏe. Từ đó, những tấm đệm được làm từ bông lau của loài cây mọc hoang trên các sườn đồi ra đời, trở thành vật dụng thiết yếu trong mỗi gia đình. Qua thời gian, đệm bông lau không chỉ là đồ dùng sinh hoạt, mà còn là biểu tượng văn hóa, là ký ức gắn bó với đời sống tinh thần của người Thái, được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Đối với đồng bào Thái, đệm bông lau mang ý nghĩa đặc biệt. Không đơn thuần là tấm đệm để nằm, đó còn là hơi ấm của núi rừng, là sự tinh khiết, bền bỉ và mộc mạc như chính con người nơi đây. Bởi vậy, từ xa xưa trong mỗi gia đình người Thái đều có ít nhất vài bộ chăn đệm làm từ bông lau để sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày.

Đặc biệt hơn, đệm bông lau còn gắn liền với phong tục hôn nhân truyền thống. Khi cô gái Thái về nhà chồng, trong hành lý không thể thiếu những tấm đệm do chính tay mình làm ra. Qua từng mũi kim, từng lớp bông, người ta đánh giá được sự đảm đang, cần cù, khéo léo của người con dâu mới.

Để làm nên một tấm đệm bông lau truyền thống, người phụ nữ Thái phải trải qua nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua năm tháng. Những bông lau sau khi hái về không được sử dụng ngay mà được gói cẩn thận trong tàu lá chuối, đem ủ từ 12 đến 15 ngày để bông nở hết, mềm và tơi hơn. Khi đạt độ chín, người ta tiến hành tuốt bông, tách lấy phần bông trắng mịn nhất, nguyên liệu chính làm nên độ êm và bền của chiếc đệm.

Phụ nữ bản Thái vào mùa hái lau làm đệm truyền thống.

Tiếp đó là công đoạn phơi bông, khâu quan trọng quyết định chất lượng sản phẩm. Bông lau được trải đều dưới nắng, phơi trong nhiều ngày cho thật khô ráo. Trong suốt quá trình này, người làm phải thường xuyên theo dõi thời tiết, trở bông đều tay để từng sợi nhỏ được hong khô bởi nắng và gió. Nếu bông chưa đủ khô, khi làm đệm rất dễ bị mốc, ám mùi, nhanh hỏng và không đảm bảo độ bền. Bởi vậy, phơi bông không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự kết tinh của kinh nghiệm dân gian được truyền từ đời này sang đời khác. Trong nắng vàng miền núi, hình ảnh những tràn bông lau trắng phơi trước hiên nhà đã trở nên quen thuộc, gợi vẻ đẹp bình dị, cần mẫn của phụ nữ người Thái.

Bông lau được phơi khô trước hiên nhà người Thái.

Sau khi bông đạt yêu cầu, các công đoạn dệt vải, may vỏ đệm, dàn bông và nhồi múi được tiến hành hoàn toàn thủ công. Không vội vã, cũng chẳng quá cầu kỳ, người làm đệm cứ nhẹ nhàng đưa từng đường kim, mũi chỉ, tỉ mỉ nhồi từng lớp bông để tạo nên tấm đệm phẳng, êm và chắc. Mỗi tấm đệm hoàn thành là kết quả của nhiều ngày lao động miệt mài, chứa đựng sự khéo léo, đảm đang và tình yêu thương mà người phụ nữ dành cho gia đình.

Các bậc cao niên truyền dạy nghề làm đệm bông lau cho con cháu.

Ngày nay, dù đời sống đã có nhiều đổi thay, các loại chăn đệm công nghiệp với mẫu mã đa dạng, tiện lợi xuất hiện ngày càng nhiều, nhưng đệm bông lau vẫn giữ được chỗ đứng riêng trong đời sống của người Thái vùng cao. Ở nhiều bản làng, các bà, các mẹ vẫn cần mẫn truyền dạy cách làm đệm bông lau cho con cháu, coi đó như phương cách giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ phục vụ sinh hoạt gia đình, đệm bông lau còn dần trở thành sản phẩm hàng hóa, được nhiều người ưa chuộng bởi tính thân thiện với môi trường và giá trị văn hóa đặc trưng.

Đệm bông lau được phơi nắng cho khô tự nhiên.

Từ những bông lau mộc mạc của núi rừng, người Thái đã tạo nên những tấm đệm mang sinh khí của đất trời, sưởi ấm con người qua những mùa đông dài. Ẩn trong từng sợi bông, từng mũi chỉ là tình yêu thương, là sự vun vén lặng thầm của người phụ nữ, là nếp sống bao đời được gìn giữ. Giữa vòng quay hối hả của đời sống hiện đại, đệm bông lau vẫn âm thầm tồn tại như một sợi dây bền chặt kết nối cộng đồng người Thái với quá khứ, với những giá trị văn hóa truyền thống cần được trân trọng và bảo tồn cho các thế hệ mai sau.

Phương Chính