Mùa cá mòi ở Rào Nan

“Lộc trời” mùa xuân

Những ngày này, người dân thôn Linh Cận Sơn, xã Nam Ba Đồn, đang vào mùa đánh bắt cá mòi. Ông Trần Đình Trường, Trưởng thôn Linh Cận Sơn cho biết: Thôn chủ yếu sản xuất nông nghiệp, tuy nhiên tháng giêng đến tháng 3 âm lịch, người dân trong thôn lại tất bật sắm ngư lưới cụ để đánh bắt cá mòi.

Trong khoảng thời gian này, khi hoàng hôn buông xuống, khúc sông Rào Nan trước mặt làng Linh Cận Sơn trở nên đông vui, nhộn nhịp hơn hẳn. Dưới sông, những chiếc thuyền nhỏ nhấp nháy đèn, dập dềnh trôi theo từng nhịp sóng Rào Nan để thả lưới bắt cá mòi. Trên bờ, bên những giàn rớ, người dân, thương lái tụ tập, trò chuyện rôm rả, cùng chờ đợi để mua, bán cá mòi.

Vợ chồng ông Mai Duy Chinh và bà Trần Thị Hiên đánh bắt cá mòi trên khúc sông này đã mấy chục năm. Ông Chinh là cán bộ xã (hiện đã nghỉ hưu), còn bà Hiên làm nông nghiệp nhưng đến mùa này, 2 vợ chồng lại tranh thủ thời gian rảnh rỗi ra sông thả lưới đánh bắt cá mòi, cải thiện bữa ăn, kiếm thêm thu nhập.

Khúc sông dưới chân đập thủy lợi Rào Nan, nơi mỗi mùa xuân cá mòi thường ngược nước đến sinh sản - Ảnh: P.P

Ông Chinh chia sẻ: “Không ai rõ cá mòi xuất hiện ở sông Rào Nan từ khi nào, chỉ biết rằng khi đập thủy lợi Rào Nan hình thành (năm 1969), con cá mòi không thể ngược dòng thêm được nữa mà quần tụ, sinh sản ở khúc sông này. Những năm đập Rào Nan được sửa chữa, nâng cấp, cá mòi xuất hiện ít hơn, nhưng những năm gần đây thì về nhiều trở lại”.

Theo ông Chinh, cá mòi thường di chuyển cách mặt sông ở độ sâu 3-5m vào ban ngày và sát mép nước vào ban đêm. Để đánh bắt cá mòi, người dân Linh Cận Sơn dùng lưới hoặc quay giàn rớ. Lưới đánh bắt cá mòi là loại lưới chuyên dụng, có 3 lớp, sợi rất mảnh, rộng 8-10m, dài 200m, có thể giăng từ mặt nước tới đáy sông.

Cùng với lưới, giàn rớ là phương tiện hữu hiệu nhất để đánh bắt cá mòi. Tuy nhiên, đầu tư giàn rớ mất chi phí khá lớn (hơn 20 triệu đồng/1 giàn rớ) nên chỉ những người chuyên nghề ngư nghiệp mới trang bị. Với người dân Linh Cận Sơn, cá mòi là lộc trời, mang lại thu nhập cao nhưng thời vụ chỉ diễn ra ngắn ngủi. Bởi vậy, những giàn rớ, sau vụ đánh bắt cá mòi, người dân phải duy trì để đánh bắt các loại cá, tôm khác, đợi đến mùa cá mòi sang năm.

Hiện khúc sông Rào Nan từ chợ Quảng Sơn đến chân đập thủy lợi Rào Nan dài khoảng 3km nhưng chỉ có chưa đầy 10 giàn rớ. Ông Mai Xuân Hào có 3 giàn rớ trên sông Rào Nan, là một trong những người may mắn đánh bắt được nhiều cá mòi nhất trong vùng.

Ông Hào cho biết, năm trước có tháng nhuận nên cuối tháng chạp đã có cá mòi xuất hiện. Dịp sau Tết là lúc cá mòi xuất hiện dày đặc. Có những ngày, chỉ một lần quay, giàn rớ của ông thu được gần 1 tạ cá mòi. Cá mòi đầu mùa nên bán được giá 40.000 đồng/kg, mẻ lưới đó, ông Hào thu được hơn 3 triệu đồng.

“Đối với người dân Linh Cận Sơn, nghề đánh bắt cá mòi là nghề phụ, nhưng đến mùa cá mòi, nhiều gia đình trong thôn đã có thêm thu nhập để trang trải cuộc sống, nuôi con ăn học. Đến mùa cá mòi, nhiều gia đình có thu nhập tiền triệu mỗi ngày. Ngoài giá trị kinh tế, mùa đánh bắt cá mòi còn là một ngày hội, thú vui của người dân trong làng. Những lúc được mẻ lưới lớn, hàng trăm người đứng trên bờ cùng reo hò, cổ vũ, nên mùa cá mòi luôn được người làng mong chờ”, ông Hào chia sẻ.

Ông Mai Xuân Hào vui mừng với những mẻ cá mòi từ giàn rớ của mình - Ảnh: P.P

“Đặc sản” dưới chân đập Rào Nan

Hầu như trên các hệ thống sông ngòi từ miền Bắc đến miền Trung, đến mùa xuân ấm áp, đều có cá mòi “ngược dòng” để sinh sản. Riêng dòng sông Gianh, con sông được hợp nhất từ 4 nguồn sông: Son, Nan, Trổ và Nậy, thì nguồn nào cũng có cá mòi ngược nước.

Vậy nhưng, theo các bậc cao niên, trong các nguồn sông trên, cá mòi ở sông Rào Nan được đánh giá là béo, thơm, ngon nhất. Người già ở làng Linh Cận Sơn lý giải rằng, sông Rào Nan cách cửa biển sông Gianh hàng chục km. Trên dặm đường trường nhảy nước ủ trứng, cá đã ngậm đủ ngọn nguồn nước ngọt. Miếng cá mòi sông Rào Nan sẽ khác cá mòi từ biển, từ những khúc sông gần biển, thịt ngọt hơn, mùi cá mòi đậm đặc hơn.

Người già ở làng Linh Cận Sơn còn kể rằng: Có những năm, cá mòi ngược nước, lên chân đập thủy lợi Rào Nan, gặp dòng thác của đập, "cao hứng" từng đàn cá chao lượn và phóng mình lên mặt nước trắng lấp lánh, tung bọt trắng xóa và thoang thoảng "hương" cá mòi theo hơi nước bay lên. Đứng trên triền sông mọi người vừa thấy, vừa nghe, vừa thưởng thức mùi hương cá mòi. Đó là một điều độc đáo, kỳ diệu của thiên nhiên.

Theo người dân địa phương, do ngược dòng vào Rào Nan vào mùa sinh sản nên đa phần cá mòi đều có trứng. Trứng cá mòi ăn rất bùi và thơm, giàu dinh dưỡng. Cá mòi có thể chế biến được nhiều món ăn ngon và hấp dẫn như: Cá mòi chiên giòn, cá mòi kho, cá mòi nướng hoặc xay nhuyễn làm chả. Tuy nhiên, thông dụng và hấp dẫn nhất vẫn là món cá mòi chiên giòn. Sau khi được làm sạch, dùng dao khía những đường song song trên thân cá, tẩm thêm chút nghệ bột, muối, đem rán giòn. Khi cá chín vàng, có thể ăn cả thịt và xương, thịt thơm, bùi, ngậy.

Không chỉ được ưa chuộng bởi hương vị đặc trưng cùng giá cả bình dân, cá mòi còn là “siêu thực phẩm” giàu dinh dưỡng với nhiều lợi ích tuyệt vời cho sức khỏe. Vào mùa cá mòi, người nội trợ tìm mua để chế biến thành những món ngon cho gia đình thưởng thức. Người dân Linh Cận Sơn còn mua làm chả, cấp đông để gửi cho con cháu, người thân ở phương xa như một món quà “đặc sản” của quê hương.

Phan Phương