Mùa ô nhiễm không khí, bụi mịn vượt chuẩn gây hại thế nào đến sức khỏe?

Ô nhiễm bụi mịn tác động xấu đến sức khỏe

9 tháng đầu năm 2026, dữ liệu quan trắc tại Hà Nội đã ghi nhận những biến chuyển tích cực khi số ngày ô nhiễm vượt quy chuẩn giảm đáng kể, đặc biệt mức độ ô nhiễm trong tháng 9 không gay gắt như các năm trước. Nhưng thực tế, chu kỳ ô nhiễm đỉnh điểm tại Hà Nội thường bắt đầu từ tháng 10 và kéo dài đến hết tháng 3 năm sau.

Thống kê từ Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) về cơ cấu phát thải bụi mịn PM2.5 tại các đô thị lớn như Hà Nội cho thấy, hoạt động xây dựng và bụi đường chiếm khoảng 20%. Tốc độ đô thị hóa cùng hàng loạt dự án hạ tầng cũng đang tạo ra áp lực không nhỏ cho môi trường không khí của Thủ đô.

Phân tích về vấn đề này, PGS.TS Hoàng Anh Lê (Bộ môn Quản lý Môi trường - Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định các hoạt động thi công và phá dỡ công trình trực tiếp phát tán lượng lớn chất ô nhiễm ra môi trường, trong đó bụi là thành phần chủ lực.

Miền Bắc vào mùa ô nhiễm không khí. Ảnh: Tuấn Anh

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ công tác che chắn tại nhiều công trường chưa đạt yêu cầu. Tại nhiều nơi, các giải pháp giảm thiểu nguồn phát thải bụi vẫn chưa được các chủ đầu tư và nhà thầu thực hiện một cách triệt để theo đúng quy chuẩn hiện hành.

Theo PGS.TS Hoàng Anh Lê, nhiều công trình tại Bắc Kinh (Trung Quốc) sử dụng bạt vòm trùm kín để giảm ô nhiễm. Tuy nhiên, Việt Nam khó áp dụng do hạn chế về chi phí và hạ tầng. Trước mắt, các đơn vị thi công cần tuân thủ nghiêm quy trình phun nước làm ẩm trước khi phá dỡ, che chắn công trường và thường xuyên thu gom bụi để hạn chế phát tán ra môi trường.

Đồng quan điểm về tính chất phức tạp của ô nhiễm đô thị, TS Hoàng Dương Tùng (Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam) nhấn mạnh rằng, ô nhiễm không khí mang tính chất liên vùng và lan truyền rất rộng. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn thải không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn lẻ của từng địa phương, mà phải dựa trên bộ dữ liệu kiểm kê phát thải chính xác, đồng bộ và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các tỉnh, thành phố lân cận.

Bụi mịn PM2.5 - loại bụi có kích thước đường kính nhỏ hơn 1/30 sợi tóc, có thể luồn lách vào các túi phổi, tĩnh mạch phổi và xâm nhập vào hệ tuần hoàn máu, gây ra nhiều căn bệnh liên quan đến hô hấp, tim mạch.

Một người hít vào và thở ra khoảng 22.000 lần một ngày, mỗi lần hít khoảng 500ml lượng khí, như vậy hằng ngày cần 10.000 lít không khí để thở. Bụi mịn PM2.5 với các chất độc hại luôn hiện hữu trong không khí, khi hít thở làm tăng nguy cơ đau tim và tỉ lệ đột quỵ.

Theo các chuyên gia, những con số bụi mịn PM2.5, khí NO2 liên tục vượt ngưỡng cho phép không chỉ là những con số khô khan, mà chính là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe hàng triệu người dân, đặc biệt là trẻ em, người già và những người mắc bệnh mạn tính.

Trước nguy cơ ô nhiễm tăng cao vào mùa thu đông, UBND TP Hà Nội đã ban hành kế hoạch tăng cường kiểm soát và ứng phó khẩn cấp. Điểm đặc biệt của kế hoạch là việc thiết lập hệ thống cảnh báo sớm, giúp các cơ quan quản lý và người dân chủ động phòng ngừa từ xa.

Theo đó, quy trình cảnh báo được vận hành linh hoạt theo mốc thời gian cụ thể. Trước 5-7 ngày, thành phố phát thông tin nhận định sớm trên các phương tiện truyền thông và kích hoạt việc rà soát các nguồn thải lớn. Trước 48-72 giờ, thành phố cập nhật phạm vi nguy cơ, yêu cầu các xã, phường kiểm soát chặt chẽ công trường, tăng cường rửa đường và đưa ra các khuyến cáo bảo vệ sức khỏe. Trước 24 giờ, các đơn vị rà soát lần cuối và thông báo trực tiếp đến các đối tượng chịu tác động.

Đặc biệt, trong giai đoạn cao điểm từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, thành phố chủ động nâng mức kiểm soát đối với các công trường xây dựng, nguồn công nghiệp lớn và phương tiện phát thải cao.

Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp cùng Công an Thành phố và chính quyền địa phương tổ chức kiểm tra đột xuất các cơ sở có nguy cơ cao, bắt buộc vận hành hệ thống xử lý khí thải và kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm gây ô nhiễm môi trường.

Bốn vấn đề môi trường lớn ở Hà Nội cần tập trung xử lý

Đánh giá sự phối hợp giữa Bộ và thành phố đã góp phần tạo ra những chuyển biến trong công tác bảo vệ môi trường Thủ đô, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên đồng thời nhấn mạnh Hà Nội vẫn phải giải quyết 4 thách thức lớn, gồm ngập lụt, ô nhiễm không khí, xử lý chất thải rắn và ô nhiễm các dòng sông.

Theo số liệu quan trắc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tình trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội đã kéo dài nhiều năm. Trong giai đoạn 2022-2025, chất lượng không khí tại khu vực Vùng Thủ đô, bao gồm Hà Nội và các tỉnh, thành phố lân cận, chưa ghi nhận dấu hiệu cải thiện rõ rệt; ô nhiễm chủ yếu liên quan đến bụi mịn PM2.5.

Chất lượng nước tại các sông, hồ trên địa bàn thành phố cũng ở mức thấp. Nhiều khu vực chịu tác động của ô nhiễm hữu cơ và chất dinh dưỡng, không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt.

Các sông liên tỉnh chảy qua Hà Nội đang bị ô nhiễm gồm sông Nhuệ, sông Đáy, sông Cầu, sông Cà Lồ, sông Ngũ Huyện Khê và sông Bắc Hưng Hải. Trong khi đó, phần lớn các sông nội đô đã không còn khả năng tiếp nhận thêm nước thải, đặc biệt là 4 tuyến sông ô nhiễm nghiêm trọng: Tô Lịch, Lừ, Sét và Kim Ngưu.

Đối với chất thải rắn sinh hoạt, thành phố vẫn tồn tại nhiều bất cập trong khâu thu gom, vận chuyển và xử lý. Rác thải còn xuất hiện tại các điểm tập kết trên vỉa hè; tình trạng đốt rác gây ô nhiễm vẫn diễn ra ở một số xã. Một số phương tiện thu gom chưa đáp ứng yêu cầu vệ sinh môi trường, ảnh hưởng đến cảnh quan đô thị. Trong khi đó, hạ tầng phục vụ xử lý các loại rác sau phân loại còn thiếu, cơ sở dữ liệu về chất thải rắn chưa đầy đủ và đồng bộ, tình trạng đổ rác, phế thải sai địa điểm quy định vẫn chưa được khắc phục triệt để.

Trước những tồn tại trên, Thứ trưởng Lê Trọng Yên cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp với Hà Nội triển khai các giải pháp nhằm xử lý những vấn đề môi trường đang đặt ra.

Về kiểm soát ô nhiễm không khí, Bộ đang hoàn thiện hồ sơ trình Thủ tướng Chính phủ thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí, nhằm giải quyết các vấn đề cần sự phối hợp giữa nhiều ngành, nhiều địa phương. Bộ cũng đã trình Chính phủ dự thảo quyết định ban hành quy chế phối hợp và các biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên tỉnh đối với 8 tỉnh, thành phố miền Bắc.

Trong lĩnh vực môi trường nước, Bộ đã triển khai đánh giá sức chịu tải và xây dựng kế hoạch quản lý chất lượng nước sông Hồng, sông Nhuệ - sông Đáy cùng hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải trong giai đoạn 2026-2030. Các kế hoạch dự kiến được trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt trong năm 2026. Trên cơ sở đó, khả năng chịu tải của môi trường nước mặt tại những khu vực này dự kiến được công bố, làm căn cứ để các địa phương xây dựng và thực hiện giải pháp bảo vệ, cải thiện chất lượng nguồn nước.

Đối với chất thải rắn, Bộ sẽ hướng dẫn cụ thể việc triển khai các chính sách và giải pháp hạn chế phát sinh chất thải, thúc đẩy sản xuất, tiêu dùng bền vững. Việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn cũng sẽ được hướng dẫn theo hướng phù hợp với điều kiện hạ tầng của từng địa phương. Đồng thời, Bộ dự kiến sớm ban hành, cập nhật các hướng dẫn kỹ thuật còn thiếu ở một số lĩnh vực.