Mua trước trả sau: Bình mới, rượu cũ của hình thức vay nợ

Afterpay là một trong những công ty cung cấp dịch vụ mua trước, trả sau lớn nhất hiện

Cách một sản phẩm được gắn nhãn có thể thay đổi cách người tiêu dùng nhìn nhận về sản phẩm đó. Những cụm từ như “không thêm đường” hay “99% không chứa chất béo” có thể khiến thực phẩm được đánh giá là lành mạnh hơn so với thực tế. Điều tương tự dường như cũng khá đúng với các mô hình mua trước, trả sau (buy now, pay later). Bởi dù được quảng bá như một cách thuận tiện để thanh toán cho các món hàng theo thời gian, về bản chất, đây vẫn là một hình thức vay nợ.

Các dịch vụ như Afterpay, Klarna và Zip cho phép người tiêu dùng tiếp cận những món đồ mà họ có thể chưa đủ khả năng chi trả ngay lập tức.

Quy trình xét duyệt nhanh và thao tác thanh toán đơn giản càng làm tăng sức hấp dẫn của các dịch vụ này, nhưng đồng thời cũng có thể gián tiếp thúc đẩy người dùng chi tiêu quá tay. Trong khi đó, việc chậm thanh toán dễ dàng kéo theo phí phạt chồng chất và khoản nợ phình to.

MỘT HÌNH THỨC NỢ DƯỚI CÁI TÊN KHÁC

Một phần sức hấp dẫn của hình thức này, đặc biệt với những người tiêu dùng trẻ, đến từ quan niệm rằng mua trước, trả sau khác với hình thức vay nợ truyền thống.

Một nghiên cứu mới đây tại New Zealand đã đi sâu vào vấn đề này: Nếu một hình thức vay tiền tạo cảm giác giống như phương thức thanh toán thông thường, liệu điều đó có ảnh hưởng đến cách mọi người sử dụng dịch vụ hay không? Và hiểu biết tài chính tốt hơn có thể giúp bảo vệ người dùng một cách hiệu quả?

Mô hình mua trước, trả sau xuất hiện vào đầu những năm 2010 và nhanh chóng trở nên phổ biến tại New Zealand. Hiện nay, người tiêu dùng có thể sử dụng dịch vụ này để mua mọi thứ, từ thời trang nhanh, đồ ăn mang đi cho đến dịch vụ điều trị nha khoa. Thông thường, người tiêu dùng vay những khoản tương đối nhỏ và hoàn trả thành 4 đợt trong vòng 4 tuần, không phải trả lãi hoặc phí thiết lập khoản vay. Các nhà cung cấp dịch vụ thu từ người bán một khoản phí tương đương 2 - 8% trên mỗi giao dịch, đồng thời cũng thu được nguồn doanh thu đáng kể từ các khoản phí phạt trả chậm mà người tiêu dùng chịu.

Mô hình mua trước, trả sau thường khá hấp dẫn trong mắt giới trẻ

Trong nhiều năm, pháp luật cũng có cách tiếp cận khác biệt với hình thức vay này. Do các nhà cung cấp thường không tính lãi hoặc phí tín dụng, sản phẩm của họ nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của luật tín dụng tiêu dùng chính tại New Zealand.

Nhưng điều đó đã được thay đổi vào tháng 9/2024, khi dịch vụ mua trước, trả sau được đưa vào phạm vi điều chỉnh của Đạo luật Hợp đồng Tín dụng và Tài chính Tiêu dùng. Qua đây, người dùng được hưởng nhiều cơ chế bảo vệ hơn, dù các nhà cung cấp dịch vụ vẫn được miễn một số yêu cầu áp dụng đối với tín dụng truyền thống.

Nhưng đánh giá gần đây của tổ chức Người Tiêu dùng New Zealand và FinCap lại kết luận rằng những cải cách này chưa giúp giảm thiệt hại tài chính đối với người sử dụng. Hai tổ chức kêu gọi tăng cường các biện pháp bảo vệ, trong đó có yêu cầu bắt buộc đánh giá khả năng chi trả của khách hàng và kiểm soát chặt chẽ hơn các khoản phí phạt trả chậm.

Trên thực tế, mô hình mua trước, trả sau tiềm ẩn khá nhiều rủi ro, bao gồm nguy cơ chi tiêu quá mức, đào sâu khó khăn tài chính và sử dụng các khoản nợ khác để bù đắp nợ cũ.

Dù rằng pháp luật đã có thay đổi trong cách nhìn nhận về hình thức tín dụng này, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người tiêu dùng cũng thay đổi cách họ nhìn nhận về nó.

KHI NHẬN THỨC ĐỊNH HƯỚNG HÀNH VI

Kết quả từ cuộc khảo sát đối với giới trẻ New Zealand về cách họ nhìn nhận mô hình mua trước, trả sau cho thấy chiến lược marketing của các nhà cung cấp dịch vụ dường như đang phát huy tác dụng. 4/10 người được hỏi không coi đây là một khoản nợ, trong khi gần một nửa cho rằng hình thức này gây ra ít hệ quả hơn so với các loại hình vay tiền khác.

Trong số những người sử dụng dịch vụ, 43% đã từng sử dụng các hình thức tín dụng khác như thẻ tín dụng, để thanh toán các khoản phải trả. Hơn một nửa, tương đương 55%, từng phải chịu phí phạt trả chậm, trong đó gần 1/8 số người đã bị phạt từ 3 lần trở lên.

Những người không nhận ra sản phẩm này thực chất là một khoản nợ có xu hướng vay từ những nguồn khác để đáp ứng nghĩa vụ trả nợ. Trong khi đó, những người cho rằng hình thức này rẻ hơn hoặc gây ra ít hệ quả hơn có xu hướng sử dụng dịch vụ thường xuyên hơn.

Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất có liên quan đến hiểu biết tài chính. Những người cho biết họ từng được giáo dục về tài chính lại ít có khả năng nhận ra mua trước, trả sau là một khoản nợ; còn những người có năng lực tài chính cao hơn lại có xu hướng sử dụng các hình thức nợ khác để thanh toán các khoản phải trả cho mua trước, trả sau.

Những người vay từ nguồn khác để thực hiện các khoản thanh toán lại ít có khả năng phải chịu phí trả chậm. Điều này có thể phản ánh việc một số người tiêu dùng nhận thức được chi phí tức thời của việc bỏ lỡ một kỳ thanh toán, nhưng lại quản lý rủi ro bằng cách chuyển khoản nợ sang một nơi khác.

Vậy tại sao giáo dục tài chính và năng lực tài chính lại không giúp bảo vệ người tiêu dùng theo cách chúng ta thường kỳ vọng? Có khả năng là mọi người gặp khó khăn trong việc áp dụng những kiến thức đã có vào những bối cảnh tài chính chưa quen thuộc.

HỌC CÁCH NHẬN BIẾT BẢN CHẤT CỦA MỘT DỊCH VỤ TÀI CHÍNH

Những phát hiện trên cho thấy một thách thức lớn hơn đối với những người làm công tác giáo dục tài chính, đó là hướng dẫn mọi người cách áp dụng những gì họ biết về các sản phẩm tài chính hiện có vào những hình thức công nghệ tài chính mới.

Điều này rõ ràng là ngày càng khó khăn hơn khi các sản phẩm tài chính phát triển nhanh hơn tốc độ của giáo dục tài chính. Cách đây 20 năm, việc hiểu về tài khoản tiết kiệm, thẻ tín dụng, khoản vay thế chấp và các quỹ đầu tư được quản lý đã bao quát phần lớn những sản phẩm tài chính mà người tiêu dùng có khả năng tiếp cận. Ngày nay, họ có khả năng tiếp cận một hệ sinh thái tài chính đa dạng hơn như dịch vụ mua trước, trả sau, tiền mã hóa, token không thể thay thế (NFT) - các tài sản kỹ thuật số có quyền sở hữu được ghi nhận trên blockchain - và quỹ hoán đổi danh mục (ETF) - cho phép nhà đầu tư mua một tập hợp các tài sản thông qua một khoản đầu tư duy nhất.

Mô hình mua trước, trả sau cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro mà người tiêu dùng có thể nhận ra

Các nhà giáo dục tài chính không thể thực tế giải thích mọi sản phẩm mới trước khi người tiêu dùng tiếp cận chúng. Vì vậy, giáo dục tài chính cần làm một điều căn bản hơn, đó là hướng dẫn mọi người cách nhìn xuyên qua lớp dán nhãn của sản phẩm.

Người tiêu dùng nên tự hỏi: Tôi đang nhận nghĩa vụ tài chính nào? Tôi có thể mất gì? Điều gì xảy ra nếu mọi chuyện diễn biến không như mong muốn? Và ai được hưởng lợi nếu tôi hiểu sai về sản phẩm này?

Kiến thức tài chính vẫn đóng vai trò thiết yếu. Nghiên cứu tổ chức Người Tiêu dùng New Zealand cho thấy hiểu biết về nợ và các kỹ năng quản lý tiền bạc thực tế có liên quan đến kết quả tốt hơn, bao gồm ít phải chịu phí trả chậm hơn và ít phụ thuộc vào các khoản tín dụng khác để đáp ứng nghĩa vụ thanh toán.

Nhưng việc biết cách các sản phẩm tài chính truyền thống vận hành chỉ hữu ích khi người tiêu dùng nhận ra rằng những bài học đó cũng có thể áp dụng cho một sản phẩm mới. Điều này bắt đầu trở nên khó nhận biết hơn khi một sản phẩm được tiếp thị theo hướng khiến nó có vẻ đơn giản hơn, an toàn hơn và khác biệt với hình thức vay tiền truyền thống.

Do đó, giáo dục tài chính cần trang bị cho người tiêu dùng khả năng nhận diện mối quan hệ tài chính thực chất đằng sau sản phẩm, bất kể sản phẩm đó mang tên gì hay được vận hành bằng công nghệ nào.

Một khoản nợ, dù được gọi bằng cái tên khác, thì bản chất vẫn là nợ.