Muốn vào Trung Quốc, nông sản Việt không thể thiếu 'hộ chiếu số'

Không chỉ ngon và rẻ, nông sản Việt phải chứng minh được nguồn gốc

Truy xuất nguồn gốc trở thành “tấm vé thông hành” của nông sản Việt

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong cơ cấu xuất khẩu hiện nay, sầu riêng là ngành hàng có tốc độ tăng trưởng nổi bật nhất. Giai đoạn 2021-2025, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 3 triệu tấn sầu riêng tươi và gần 190.000 tấn sầu riêng đông lạnh. Hiện có 28 quốc gia nhập khẩu sầu riêng tươi và hơn 20 quốc gia nhập khẩu sầu riêng đông lạnh của Việt Nam, trong đó Trung Quốc chiếm trên 95% khối lượng xuất khẩu.

Không chỉ sầu riêng, mặt hàng mít cũng ghi nhận kết quả ấn tượng khi Việt Nam xuất khẩu hơn 3,2 triệu tấn ra thị trường quốc tế, trong đó khoảng 99% sản lượng được tiêu thụ tại Trung Quốc. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của nông sản Việt Nam đối với thị trường tỷ dân.

Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng nhập khẩu, Trung Quốc cũng ngày càng siết chặt các yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, bảo vệ môi trường và giảm phát thải carbon. Điều này đồng nghĩa lợi thế về sản lượng hay vị trí địa lý không còn là yếu tố quyết định như trước.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Vina T&T Group cho biết, một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở quá trình thẩm định và cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Đây là điều kiện bắt buộc để nông sản được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, nhưng tốc độ phê duyệt vẫn chưa theo kịp nhu cầu mở rộng sản xuất và xuất khẩu của doanh nghiệp.

Theo ông Tùng, sự chậm trễ này không chỉ khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội kinh doanh mà còn làm gia tăng chi phí cho cả nông dân Việt Nam lẫn các nhà nhập khẩu Trung Quốc. Trong bối cảnh nhu cầu thị trường tăng nhanh, việc kéo dài thời gian phê duyệt có thể khiến chuỗi cung ứng mất đi tính cạnh tranh.

Để tháo gỡ khó khăn, ông Tùng đề xuất cần làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) để tăng cường tần suất kiểm tra trực tuyến đối với các hồ sơ đã nộp hoặc nghiên cứu cơ chế phối hợp với các tổ chức giám định uy tín tại Việt Nam nhằm hỗ trợ đánh giá sơ bộ, qua đó đẩy nhanh tiến độ cấp mã số.

Đáng chú ý, doanh nghiệp cũng kiến nghị xây dựng cơ chế “luồng xanh” dành cho các vùng trồng, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, đã áp dụng hiệu quả các mô hình sản xuất xanh và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Việc giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế tại cửa khẩu sẽ góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm rủi ro hư hỏng và bảo đảm chất lượng nông sản khi đến tay người tiêu dùng.

Theo ông Tùng, cần sớm xây dựng hệ thống dữ liệu số dùng chung giữa hai nước, cho phép cập nhật tình trạng mã số vùng trồng theo thời gian thực. Đây không chỉ là giải pháp tăng tính minh bạch mà còn giúp ngăn chặn tình trạng gian lận, mạo danh mã số vùng trồng - vấn đề đang ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Chuyển đổi số mở đường cho xuất khẩu bền vững

Không chỉ doanh nghiệp Việt Nam, các tổ chức kiểm định và chứng nhận quốc tế cũng đánh giá truy xuất nguồn gốc sẽ là chìa khóa quyết định khả năng phát triển bền vững của thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc trong giai đoạn tới.

Ông Lương Đức Vinh, đại diện Tập đoàn Kiểm định và Chứng nhận Trung Quốc (CCIC) khu vực Tây Nam cho rằng, việc hài hòa tiêu chuẩn kiểm nghiệm, tăng cường truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ số là giải pháp căn cơ để nâng cao hiệu quả thương mại nông sản giữa hai quốc gia.

Theo ông Vinh, nhiều khó khăn hiện nay không xuất phát từ nhu cầu thị trường mà đến từ sự khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật, phương pháp kiểm nghiệm và cơ chế quản lý chất lượng. Trong quá trình làm việc với các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tại Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar, CCIC ghi nhận không ít trường hợp hàng hóa bị ách tắc do kết quả kiểm nghiệm giữa các phòng thí nghiệm chưa đồng nhất hoặc chưa có cơ chế công nhận lẫn nhau.

Để giải quyết vấn đề này, CCIC đang phối hợp với các cơ quan chức năng và hệ thống phòng thí nghiệm của các nước ASEAN triển khai các chương trình so sánh kết quả kiểm nghiệm với hệ thống phòng thí nghiệm của Hải quan Trung Quốc. Mục tiêu là nâng cao tính tương thích về tiêu chuẩn kỹ thuật, giảm thiểu các rào cản trong quá trình xuất khẩu.

Một trong những giải pháp đáng chú ý hiện nay là mô hình truy xuất nguồn gốc kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đối với sầu riêng Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc. Hệ thống này cho phép số hóa toàn bộ chuỗi sản xuất từ vùng trồng, thu hoạch, đóng gói, vận chuyển đến thông quan, đồng thời kết nối trực tiếp với hệ thống quản lý của cơ quan hải quan.

Theo ông Vinh, kết quả thử nghiệm bước đầu cho thấy hiệu quả rất tích cực. Nếu trước đây một lô hàng sầu riêng thường mất vài ngày để hoàn tất các thủ tục kiểm tra và thông quan, thì với mô hình truy xuất nguồn gốc số hóa, nhiều lô hàng đã được xử lý trong vòng 24 giờ, thậm chí có trường hợp chỉ mất khoảng 3 giờ.

Thành công này mở ra triển vọng nhân rộng mô hình sang các ngành hàng khác như trái cây tươi, rau củ chế biến và thủy sản xuất khẩu. Xa hơn, việc kết nối dữ liệu truy xuất nguồn gốc với cơ chế một cửa và hệ thống hải quan thông minh của Trung Quốc được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá trong hoạt động thương mại nông sản song phương.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, tính minh bạch và yếu tố bền vững, truy xuất nguồn gốc không còn là yêu cầu mang tính kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành lợi thế cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp và mỗi ngành hàng.

Ông Lương Đức Vinh nhấn mạnh, hạ tầng chất lượng gồm hệ thống kiểm nghiệm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật chính là nền tảng tạo dựng niềm tin cho thị trường. Khi niềm tin được củng cố, chi phí giao dịch sẽ giảm xuống, hiệu quả thông quan được nâng cao và cơ hội tiếp cận thị trường của các sản phẩm chất lượng cao cũng được mở rộng.