Mỹ có thể dùng những biện pháp nào để gây sức ép kinh tế với Iran?

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Anh ngày 16/8, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ gây sức ép mạnh mẽ lên Iran về kinh tế. Ngay sau đó, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết nước này sẽ áp đặt các biện pháp nhằm vào Iran ở mức độ “chưa từng thấy” ngay trong tuần tới.

Mỹ, Liên hợp quốc và Liên minh châu Âu (EU) đã áp đặt các biện pháp trừng phạt, thực thi lệnh cấm vận thương mại và phong tỏa tài sản kể từ cuối những năm 1970 liên quan đến chương trình hạt nhân.

Kể từ khi cuộc chiến với Iran bắt đầu hồi tháng 2, Mỹ đã áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực hàng hải, năng lượng và tài chính đồng thời bắt đầu phong tỏa hải quân.

Theo dữ liệu của Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ, cơ quan này đã áp đặt các biện pháp trừng phạt trên 1.000 cá nhân, tàu và máy bay kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai.

Các biện pháp gần đây nhằm vào đội tàu chở dầu bí mật của Iran, các công ty bảo hiểm hàng hải, các tổ chức và cá nhân tạo điều kiện cho Iran mua vũ khí và các sàn giao dịch kỹ thuật số, qua đó phong tỏa lượng tiền điện tử liên quan đến Iran ước tính trị giá 500 tỷ USD.

Theo các chuyên gia, Mỹ còn có một số biện pháp khác để gây sức ép về kinh tế với Iran.

Trừng phạt các nhà máy lọc dầu độc lập ở Trung Quốc

Các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc chiếm 1/4 công suất lọc dầu của nước này. Các nhà máy này có lợi nhuận thấp và đôi khi thua lỗ.

Theo số liệu năm 2025 của công ty phân tích Kpler, Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu Iran được vận chuyển bằng đường biển. Các nhà máy lọc dầu độc lập tiếp nhận phần lớn lượng dầu này, khiến họ có nguy cơ phải chịu các biện pháp trừng phạt thứ cấp.

Các biện pháp trừng phạt trước đây của Mỹ đã khiến những nhà máy lọc dầu độc lập lớn hơn hạn chế mua dầu Iran. Tuy nhiên, các nhà máy lọc dầu độc lập này tương đối ít chịu tác động vì không liên quan nhiều với hệ thống tài chính Mỹ.

Trừng phạt các ngân hàng Trung Quốc

OFAC đã áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các thực thể quy mô nhỏ tại Trung Quốc với cáo buộc xử lý hàng tỷ USD tiền bán dầu của Iran và hỗ trợ tài trợ cho hoạt động mua sắm vũ khí.

Bộ Tài chính Mỹ đã cảnh báo hai ngân hàng lớn của Trung Quốc rằng các ngân hàng này có thể bị trừng phạt thứ cấp nếu phát hiện dòng tiền của Iran đi qua hệ thống của họ, nhưng chưa đưa hai ngân hàng này vào danh sách trừng phạt.

Các chuyên gia về trừng phạt cho rằng việc nhằm vào hai ngân hàng trên hoặc áp đặt các biện pháp trừng phạt khác có thể khiến các tổ chức tài chính lớn hơn phải thận trọng, nhưng cảnh báo động thái này cũng có thể khiến Trung Quốc trả đũa.

Các quan chức chính quyền Mỹ đã tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Trung Quốc trước cuộc gặp theo kế hoạch giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối năm nay. Mỹ lo ngại Trung Quốc có thể hạn chế xuất khẩu các khoáng sản quan trọng, vốn thiết yếu đối với hoạt động sản xuất công nghệ tiên tiến, trong bối cảnh Mỹ và các đồng minh phương Tây vẫn đang nỗ lực phát triển nguồn cung riêng.

Trừng phạt các cá nhân, thực thể Iran

Mỹ có thể tiếp tục nhằm vào các cá nhân và thực thể Iran cũng như những đối tượng khác ở Trung Quốc và các nước vùng Vịnh đang giúp Iran né tránh các biện pháp trừng phạt.

Gần đây, Bộ Tài chính Mỹ đã trừng phạt những công ty mới thành lập để tạo giúp Iran chuyển đổi doanh thu từ dầu mỏ thành nguồn tiền phục vụ nhập khẩu. Tuy nhiên, các biện pháp này không làm thay đổi Iran. Theo ông Brett Erickson, Giám đốc điều hành của Obsidian Risk Advisors, Iran chỉ cần thành lập các thực thể mới để thay thế những thực thể bị trừng phạt.

Theo các chuyên gia, tuyên bố của ông Bessent nhiều khả năng báo hiệu đợt siết chặt thực thi các biện pháp trừng phạt nhằm vào các công ty vận tải dầu, bên mua dầu và các đơn vị kinh doanh ngoại tệ giúp Iran thanh toán cho hàng nhập khẩu. Mỹ có thể áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực hàng không nhằm làm suy giảm khả năng vận chuyển hàng hóa của Iran, trong bối cảnh Mỹ đã phong tỏa hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

Phong tỏa đường bộ

Một số quan chức Mỹ và Israel đã đề cập khả năng phong tỏa đường bộ. Đây là động thái sẽ cần các nước láng giềng Iran hỗ trợ, gồm Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Afghanistan, Turkmenistan, Azerbaijan và Armenia.

Chính quyền Tổng thống Trump có mức độ quan hệ gần gũi khác nhau với tất cả các nước này, ngoại trừ Afghanistan. Tuy nhiên, khu vực biên giới với Afghanistan có địa hình núi non và vốn cực kỳ khó kiểm soát.

Phong tỏa đường bộ có thể làm gia tăng sức ép lên người dân Iran bằng cách ngăn chặn hoạt động nhập khẩu lương thực, năng lượng và hàng dệt may. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng biện pháp này khó triển khai và có thể không đạt kết quả.

Thuế quan thứ cấp

Tổng thống Trump nhiều lần cảnh báo áp thuế đối với hàng hóa của các quốc gia giao thương với Iran, mặc dù Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các loại thuế này.

Tuần trước, Thượng viện Mỹ đã thông qua dự luật trừng phạt Nga trên diện rộng, trong đó bao gồm các biện pháp trừng phạt mới đối với Iran và trao cho ông Trump quyền áp đặt các mức thuế mới mà ông có thể sử dụng đối với các quốc gia hỗ trợ hoạt động thương mại và mua sắm vũ khí của Iran.

Dự luật này vẫn phải được Hạ viện Mỹ thông qua. Đây có thể là một thách thức do nhiều nghị sĩ đảng Dân chủ và một số nghị sĩ đảng Cộng hòa lo ngại về các biện pháp thuế quan trong dự luật.