Mỹ có thể gia tăng cô lập kinh tế Iran bằng cách nào và những rủi ro đi kèm?

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington đang chuẩn bị gây sức ép kinh tế chưa từng có đối với Iran. Tuy nhiên, tuyên bố này vấp phải sự hoài nghi của giới phê bình, bởi Tehran hiện đã phải đối mặt với một cuộc phong tỏa hải quân cùng hàng nghìn lệnh trừng phạt.

Mặc dù chính quyền Tổng thống Donald Trump chưa công bố kế hoạch cụ thể, Bộ Tài chính Mỹ vẫn còn một số công cụ có thể sử dụng. Thách thức lớn nhất là việc nhắm tới những mục tiêu còn lại có thể gây tác động ngược đối với kinh tế Mỹ.

Chuyên gia Chris Kennedy của Bloomberg Economics nhận định: “Trừ khi Tổng thống quyết định đặt việc ứng phó với mối đe dọa từ Iran lên trên tất cả các vấn đề khác, đặc biệt là quan hệ với Trung Quốc, những biện pháp được thực hiện khó có thể làm thay đổi đáng kể tính toán của Iran”.

Dưới đây là một số phương án Washington có thể cân nhắc. Danh sách này chưa bao quát toàn bộ các lựa chọn và hiện chưa rõ chính quyền Mỹ có triển khai phương án nào hay không. Các quan chức có thể kết hợp nhiều biện pháp hoặc lựa chọn một cách tiếp cận hoàn toàn khác.

Nhắm tới các ngân hàng và doanh nghiệp Trung Quốc

Trung Quốc mua hơn 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Việc trừng phạt những thực thể hỗ trợ các giao dịch này có thể trực tiếp làm giảm nguồn thu từ dầu mỏ của Tehran.

Kể từ khi Mỹ phát động cuộc chiến chống Iran vào cuối tháng 2, Washington đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với một số nhà máy lọc dầu độc lập quy mô nhỏ và doanh nghiệp Trung Quốc. Tuy nhiên, Mỹ đến nay vẫn chưa nhắm tới những ngân hàng lớn của Trung Quốc tham gia tài trợ cho hoạt động thương mại này.

Biện pháp nhằm vào các doanh nghiệp hoặc tổ chức tài chính Trung Quốc có thể làm gia tăng căng thẳng với Bắc Kinh trước thềm cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Phương án này cũng đi kèm sự đánh đổi về kinh tế. Việc hạn chế nguồn dầu của Iran sẽ khiến lượng dầu thô được bán với giá chiết khấu trên thị trường thế giới sụt giảm, qua đó có thể đẩy giá dầu vốn đã ở mức cao tiếp tục tăng.

Hồi tháng 5, Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp trong nước không tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào 5 nhà máy lọc dầu. Trong khi đó, các ngân hàng lớn nhất nước này rơi vào thế khó giữa yêu cầu của Bắc Kinh và nguy cơ mất quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.

Siết các cơ sở đổi ngoại tệ và trung gian tài chính

Một số cơ sở đổi ngoại tệ tại các quốc gia như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đang giúp Iran chuyển tiền về nước.

Sau khi bán dầu, Iran vẫn cần các cơ sở đổi ngoại tệ và đơn vị trung gian để chuyển đổi khoản thanh toán, thường được nhận bằng nhân dân tệ, sang những đồng tiền mà Tehran có thể sử dụng.

Một người đàn ông đi ngang qua tấm biển quảng cáo mang dòng chữ bằng tiếng Ba Tư “Chúng ta phải đứng lên” và hình ảnh cố Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei tại Tehran ngày 15/8. (Ảnh: AP)

Bộ Tài chính Mỹ đã xác định đây là một điểm dễ bị tổn thương. Trong khuôn khổ chiến dịch “Economic Fury” (Cơn thịnh nộ kinh tế) của ông Bessent, Washington đã trừng phạt một số cơ sở đổi ngoại tệ của Iran với cáo buộc hỗ trợ rửa hàng tỷ USD ngoại tệ.

Biện pháp này có thể hạn chế khả năng tiếp cận nhiều nguồn tiền của Iran. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, Tehran đã xây dựng những kênh thay thế để chuyển tiền bên ngoài hệ thống tài chính chính thức.

Vì vậy, việc loại bỏ từng cơ sở đổi ngoại tệ nhiều khả năng chỉ khiến các giao dịch chuyển sang những đơn vị trung gian, đồng tiền hoặc tài sản kỹ thuật số khác, thay vì chấm dứt hoàn toàn.

Mở rộng trừng phạt thứ cấp

Mỹ có thể đe dọa áp đặt trừng phạt thứ cấp đối với bất kỳ thực thể nào có quan hệ kinh doanh với Iran, kể cả ở quy mô hạn chế, tương tự cách Tổng thống Trump từng áp dụng với Triều Tiên năm 2017.

Biện pháp này có thể buộc các doanh nghiệp và ngân hàng nước ngoài phải lựa chọn giữa việc làm ăn với Iran và duy trì quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ. Qua đó, phạm vi ảnh hưởng của Washington có thể mở rộng vượt ra ngoài những thực thể trực tiếp tham gia hoạt động buôn bán dầu mỏ của Tehran.

Cách tiếp cận trên có thể gây thêm sức ép đối với Nga và Trung Quốc, nhưng đồng thời tác động tới các doanh nghiệp và tổ chức tài chính tại những quốc gia giáp Iran. Trong số đó có cả các đối tác của Mỹ như Thổ Nhĩ Kỳ, nước vẫn duy trì quan hệ thương mại đáng kể với Tehran.

Tổng thống Trump từng đề cập một phiên bản của phương án này khi đe dọa áp thuế 25% đối với các quốc gia làm ăn với Iran. Tuy nhiên, đến nay ông chưa thực hiện lời đe dọa.

Tịch thu tài sản của Iran

Mỹ có thể tiến xa hơn việc phong tỏa tài sản của Chính phủ Iran bằng cách tìm cách tịch thu những tài sản hiện thuộc phạm vi tài phán của Washington, tương tự biện pháp chính quyền Tổng thống George W. Bush thực hiện sau cuộc tấn công Iraq năm 2003.

Tuy nhiên, lượng tài sản nhà nước Iran thực sự nằm trong tầm kiểm soát của Mỹ có thể không nhiều. Việc tịch thu tài sản cũng phức tạp hơn về pháp lý và ngoại giao so với biện pháp phong tỏa.

Phần lớn tài sản của Iran ở nước ngoài được nắm giữ tại các quốc gia thứ ba. Vì vậy, Washington sẽ cần sự hợp tác của chính phủ các nước này nếu muốn tịch thu.

Mở rộng phong tỏa hàng hải và nhắm tới “hạm đội bóng tối”

Cuộc phong tỏa hải quân của Mỹ đã làm giảm lưu lượng tàu thuyền tới các cảng Iran, nhưng Washington có thể cân nhắc triển khai một chiến dịch toàn diện hơn.

Các biện pháp mới có thể không chỉ nhắm tới từng tàu riêng lẻ mà còn nhằm vào các doanh nghiệp, cảng đầu mối và cơ sở hạ tầng khác hỗ trợ hoạt động vận chuyển.

Mỹ trước đó đã trừng phạt nhiều tàu cùng một số thực thể có liên quan đến lực lượng thường được gọi là “hạm đội bóng tối” của Iran.

Theo The China Morning Post