Mỹ - Iran nối lại đàm phán: Khó khăn phía sau việc thực thi thỏa thuận

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trong cuộc họp báo tại Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN phát

Sau đó, Mỹ và Iran đã nối lại đàm phán thông qua trung gian lần đầu tiên sau nhiều tháng. Đến ngày 26/9, Tổng thống Trump cho biết ông đã bác đề xuất của Tehran về việc mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt cuộc xung đột trong vòng một tuần. Nhưng phía sau những nỗ lực ngoại giao đó là một câu hỏi khó hơn: liệu phía Iran có thể đạt được một thỏa thuận với Washington và bảo đảm các cam kết được thực hiện đầy đủ hay không?

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã tiến hành các cuộc đàm phán qua trung gian Qatar với các đặc phái viên của Tổng thống Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner. Hiện ông Araghchi là đầu mối liên lạc của Tehran với Washington, và chính ông, chứ không phải Tổng thống Pezeshkian, là người đưa ra lộ trình 7 ngày mới nhất của Iran.

Theo ông Stefan Wolff, Giáo sư về An ninh quốc tế tại Đại học Birmingham: “Về mặt thể chế, Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei là người đứng đầu hệ thống lãnh đạo của nước này. Tuy nhiên, ông chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm hồi tháng 3 và chưa rõ mức độ tham gia của ông vào các nỗ lực ngoại giao hiện nay”.

Ai có thể đạt thoả thuận và bảo đảm thực thi thoả thuận

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Ảnh: IRNA/TTXVN

Trong khi đó, một số diễn biến cho thấy các cơ quan và lực lượng khác nhau trong hệ thống Iran cũng có vai trò đáng kể trong việc triển khai các chính sách an ninh.

Theo The New York Times, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại tại eo biển Hormuz hồi tháng 7, khiến bản ghi nhớ đạt được hồi tháng 6 đổ vỡ, được cho là do một nhóm có quan điểm cứng rắn xoay quanh giáo sĩ Hossein Taeb chỉ đạo. Ông Taeb hiện đứng đầu lực lượng dân quân Basij.

Theo nguồn tin này, Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) Ahmad Vahidi và Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao không được thông báo trước về các cuộc tấn công. Tổng thống Pezeshkian được cho là chỉ biết sự việc sau khi xảy ra và đã gọi điện cho ông Vahidi để trao đổi.

Những diễn biến trên cho thấy việc đạt được một thỏa thuận không chỉ phụ thuộc vào quá trình đàm phán giữa các đại diện của hai nước, mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp và thực hiện cam kết trong hệ thống Iran.

Dễ gây tổn thương hơn, khó đàm phán hơn

Một phần nguyên nhân nằm ở cách hệ thống chính trị Iran vận hành, phần khác bắt nguồn từ chính diễn biến của cuộc xung đột. Sức ép ngoại giao chỉ có thể phát huy tác dụng khi phía bên kia có một đầu mối đủ thẩm quyền để cân nhắc cái giá của việc tiếp tục đối đầu với lợi ích của việc đạt thỏa thuận, đồng thời có khả năng thuyết phục các lực lượng khác trong hệ thống chấp nhận những điều khoản đã thống nhất.

Trong 37 năm, người giữ vai trò đó tại Iran là Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Ông có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự thống nhất trong hệ thống và gánh chịu sức ép chính trị trong nước khi đưa ra những thỏa hiệp, trong đó có việc cho phép thỏa thuận hạt nhân năm 2015 được triển khai, theo đó Iran chấp nhận những hạn chế đối với chương trình hạt nhân.

Sau cuộc tấn công ngày 28/2 khiến ông thiệt mạng, con trai ông kế nhiệm chức vụ này. Tuy nhiên, theo giới quan sát, mức độ ảnh hưởng và khả năng điều phối của ông vẫn chưa thể được đánh giá đầy đủ.

Giáo sư Stefan cho rằng mỗi lời đe dọa mới từ Tổng thống Trump có thể làm gia tăng hoài nghi về đàm phán, đồng thời khiến Tổng thống Pezeshkian khó thúc đẩy giải pháp ngoại giao trong nước.

Ông cho rằng từ góc nhìn của Washington, cuộc xung đột khiến Iran dễ bị tổn thương hơn trước sức ép, nhưng đồng thời cũng làm phức tạp thêm quá trình đàm phán, chứ chưa nói đến khả năng đi đến một thỏa thuận chấm dứt xung đột.

Từng bước nhỏ thay vì một thoả thuận lớn

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi (trái) và Đặc phái viên của Tổng thống Mỹ phụ trách vấn đề Trung Đông Steve Witkoff, hai quan chức tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran tại Oman. Ảnh: IRNA/TTXVN

Giới chuyên gia nhận định nếu vẫn còn một con đường để tiến về phía trước, nhiều khả năng đó sẽ không phải là một thỏa thuận cấp cao với những mục tiêu lớn như bản ghi nhớ hồi tháng 6. Thay vào đó, tiến trình có thể được triển khai từng bước, với những cam kết có giới hạn, có thể kiểm chứng và điều chỉnh khi cần. Mỗi bước sẽ là phép thử về khả năng thực hiện cam kết của Tehran.

Lộ trình 7 ngày của Iran dường như đi theo hướng này, trong đó eo biển Hormuz được mở lại vào ngày thứ sáu. Tuy nhiên, đề xuất này đặt phần nhượng bộ của Mỹ lên trước, trong khi vẫn bỏ ngỏ câu hỏi liệu phía Iran có thể bảo đảm để hai bên thực hiện đầy đủ lộ trình hay không.

Bảo đảm an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz vẫn là phép thử đầu tiên rõ ràng nhất. Đây là vấn đề tương đối dễ kiểm chứng và có thể cho thấy mức độ thực thi các cam kết trên thực tế.

Điều này cũng có ý nghĩa đối với các quốc gia vùng Vịnh và Trung Quốc, những bên có quan hệ và ảnh hưởng nhất định tại Tehran. Trong cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng hồi tuần trước, Tổng thống Trump đã đề nghị Bắc Kinh hỗ trợ cô lập Iran và mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông Tập kêu gọi hai bên quay trở lại bản ghi nhớ Islamabad, cũng chính là điều Tehran đang đề nghị.

Pakistan, Qatar và Oman, những nước đóng vai trò trung gian, có thể tham gia giám sát và xác minh từng bước trong quá trình thực hiện. Nếu một cam kết được duy trì, điều đó sẽ cho thấy khả năng thực thi thỏa thuận của phía Iran. Ngược lại, nếu một cam kết bị phá vỡ, những yếu tố cản trở tiến trình có thể được nhận diện mà không nhất thiết khiến toàn bộ khuôn khổ đàm phán sụp đổ.

Washington cũng có vấn đề riêng về độ tin cậy của các cam kết. Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 vào năm 2018 và tuyên bố bản ghi nhớ với Iran do chính ông ký chưa đầy ba tuần trước đó đã “chấm dứt”.

Khác biệt đáng chú ý giữa hai bên là tiến trình tại Tehran có thể chịu tác động từ nhiều chủ thể khác nhau, trong khi ở Washington, quyết định cuối cùng có thể phụ thuộc đáng kể vào lựa chọn của Tổng thống Trump. Giáo sư Stefan lập luận điều này khiến việc duy trì một thỏa thuận trở thành thách thức đối với cả hai phía, dù theo những cách khác nhau.

Đếm ngược đến bầu cử giữa kỳ tháng 11

Một vấn đề khác hiện nay là thời gian. Hai bên đang chịu sức ép từ hai mốc thời gian khác nhau.

Tổng thống Pezeshkian muốn Washington quay trở lại bản ghi nhớ trước tháng 11. Ông nói Iran “không muốn mọi việc kéo dài đến cuộc bầu cử giữa kỳ”. Trong khi đó, Tổng thống Trump cho biết một thỏa thuận sẽ được đạt được “ngay sau cuộc bầu cử”.

Theo The Wall Street Journal, Tổng thống Trump cũng nói với các trợ lý rằng khả năng Mỹ nối lại các cuộc không kích sau cuộc bầu cử giữa kỳ là rất lớn. Đối với những nhân vật tại Iran có quan điểm thận trọng với đàm phán, những tuyên bố về khả năng Mỹ tiếp tục không kích sau bầu cử có thể củng cố quan ngại về tính bền vững của các cam kết từ Washington. Với Tổng thống Pezeshkian, đây lại là lý do để thúc đẩy một thỏa thuận trước tháng 11.

Những tuần tới sẽ cho thấy các bên trung gian có thể mang trở lại từ Washington điều gì ngoài việc Tổng thống Trump bác đề xuất của Iran. Đây cũng sẽ là phép thử đối với khả năng thực hiện cam kết của Tehran, đặc biệt là việc duy trì hoạt động tàu thuyền qua eo biển Hormuz.