Mỹ, Iran và Oman giằng co lợi ích tại 'điểm nghẽn' Hormuz

Nỗ lực tìm giải pháp cho eo biển Hormuz đang có những bước tiến mới sau nhiều tháng bế tắc.

Tối 4/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc trao đổi với Iran "đang diễn ra rất tốt" và hai bên đã tiến gần tới một thỏa thuận. Ông cũng tuyên bố eo biển Hormuz sẽ sớm được mở lại hoặc Iran sẽ phải đối mặt với những biện pháp cứng rắn hơn.

Một ngày sau, Iran thông báo đã đạt thỏa thuận với Oman về lộ trình tuyến hàng hải đi qua eo biển Hormuz, song khẳng định Mỹ không tham gia tiến trình này.

Tehran tiếp tục bác bỏ thông tin đang đàm phán với Washington, đồng thời cảnh báo sức ép quân sự từ Mỹ có thể làm chệch hướng các cuộc thương lượng.

Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Việc khôi phục lưu thông qua khu vực này mang lại lợi ích cho cả Mỹ, Iran và Oman, nhưng mỗi bên lại theo đuổi những mục tiêu riêng.

Đối với Iran, việc nối lại hoạt động hàng hải chỉ là một phần trong mục tiêu lớn hơn. Tehran muốn mọi thỏa thuận trong tương lai phải cho phép nước này thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Mức phí sẽ được xác định dựa trên nhiều tiêu chí như loại tàu, kích thước, hàng hóa chuyên chở và các điều kiện khác.

Iran cũng cho rằng mọi tàu đi qua Hormuz phải liên hệ với Cơ quan Quản lý vịnh Ba Tư do nước này mới thành lập để điều phối hoạt động hàng hải.

Giới chức Tehran khẳng định tình hình tại Hormuz sẽ không trở lại như trước, khi hoạt động qua eo biển không chịu bất kỳ sự kiểm soát nào.

Theo ông Trita Parsi, Phó chủ tịch Viện Quincy về quản trị nhà nước có trách nhiệm, Iran đang tìm cách chuyển những lợi thế đạt được trong xung đột thành ảnh hưởng chính trị và thể chế lâu dài đối với một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Sau hơn 5 tháng giao tranh với Mỹ, Iran tiếp tục coi Hormuz là lá bài chiến lược. Cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, ông Mohsen Rezaee, tuyên bố eo biển Hormuz là một trong những trụ cột răn đe quan trọng nhất của nước này và còn có giá trị lớn hơn nhiều so với hàng chục quả bom hạt nhân.

Trong khi đó, Mỹ giữ lập trường hoàn toàn khác. Chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định mọi tàu thương mại phải được tự do đi qua Hormuz mà không cần xin phép Iran và không phải trả bất kỳ khoản phí bắt buộc nào.

Ngoại trưởng Marco Rubio nhiều lần nhấn mạnh Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế. Theo ông, nếu Mỹ chấp nhận để một quốc gia kiểm soát tuyến đường này và thu phí bắt buộc, điều đó sẽ tạo ra tiền lệ đối với nhiều điểm nghẽn hàng hải khác trên thế giới.

Để gây sức ép, Mỹ đã áp dụng nhiều biện pháp từ tấn công quân sự, phong tỏa hàng hải đến các cảnh báo cứng rắn nhằm buộc Iran mở lại eo biển.

Tuy nhiên, khi Tehran tiếp tục giữ lập trường cứng rắn, Washington được cho là đang cân nhắc phương án để tàu đi vào vịnh Ba Tư sử dụng tuyến phía bắc qua vùng biển Iran, còn tàu rời vịnh sẽ đi theo tuyến phía nam thuộc vùng biển Oman.

Giữa hai lập trường đối lập, Oman tiếp tục đóng vai trò trung gian. Muscat đề xuất xây dựng cơ chế quản lý khu vực đối với Hormuz theo mô hình eo biển Malacca, trong đó các quốc gia phối hợp quản lý thay vì trao quyền kiểm soát cho riêng một nước.

Theo đề xuất này, các khoản đóng góp của tàu thuyền chỉ mang tính tự nguyện để phục vụ bảo đảm hàng hải, bảo vệ môi trường và tìm kiếm cứu nạn, thay vì trở thành phí quá cảnh bắt buộc.

Dù các cuộc đàm phán đã đạt một số tiến triển, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.

Vai trò của Iran trong cơ chế quản lý mới, lập trường của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cơ chế kiểm tra tàu thuyền, khả năng Mỹ dỡ bỏ phong tỏa các cảng của Iran và việc khôi phục bản ghi nhớ ký hồi tháng 6 vẫn là những nút thắt chưa có lời giải.

Theo ông Abas Aslani, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông, một thỏa thuận về Hormuz sẽ là bước khởi đầu tích cực, nhưng chưa thể giải quyết toàn bộ những bất đồng giữa Mỹ và Iran.

Tuy nhiên, đây có thể là nền tảng để hai bên từng bước nối lại các thỏa thuận đã đạt được trước đó và hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân.