Mỹ phát triển tiêm kích AI có thể cất hạ cánh không cần đường băng

Nguyên mẫu đầu tiên của UAV X-BAT được điều khiển bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Ảnh: Shield AI

Công ty quốc phòng Shield AI của Mỹ công bố nguyên mẫu đầu tiên của X-BAT, thiết bị bay chiến đấu không người lái có khả năng cất hạ cánh thẳng đứng, hoạt động từ tàu chiến, đảo xa và các đường băng dã chiến mà không cần sân bay truyền thống.

X-BAT được kỳ vọng kết hợp tốc độ, hỏa lực của tiêm kích với khả năng triển khai linh hoạt của máy bay không cần đường băng. Được điều khiển bằng trí tuệ nhân tạo (AI), máy bay hướng tới thực hiện các nhiệm vụ tấn công tầm xa, trinh sát và tác chiến trong môi trường nguy hiểm mà không đặt phi công vào rủi ro.

Nguyên mẫu mang số hiệu 001, đăng ký dân dụng N228XB, được Shield AI giới thiệu bên lề Hội nghị Máy bay chiến đấu quốc tế tại Munich, Đức. X-BAT lần đầu được công bố vào tháng 10/2025.

Hiện nguyên mẫu đang được vận chuyển từ cơ sở phát triển của công ty tại Frisco, bang Texas, đến trung tâm thử nghiệm bay X-Forge 2 ở Kansas. Ryan Tseng, Chủ tịch kiêm đồng sáng lập Shield AI, cho biết công ty dự kiến sớm giới thiệu thêm hai nguyên mẫu.

Trước khi thực hiện chuyến bay tự do đầu tiên, các kỹ sư cần đánh giá khả năng bay thẳng đứng và hệ thống động lực. Shield AI đặt mục tiêu bắt đầu sản xuất số lượng hạn chế vào khoảng năm 2028 và đạt khả năng tác chiến ban đầu năm 2029.

Thiết kế khác biệt, không cần đường băng

Theo The EurAsian Times, X-BAT có thiết kế không đuôi, thân hình mũi tên, cánh cụp và một động cơ phản lực. Máy bay sử dụng cấu hình cất cánh dựng đứng, với phần mũi hướng lên trời. Sau khi đạt độ cao cần thiết, phương tiện chuyển sang tư thế bay ngang thông thường.

Khi hạ cánh, X-BAT thực hiện động tác cơ động góc tấn lớn tương tự kỹ thuật Cobra để đưa thân máy bay trở lại tư thế thẳng đứng. Các hệ thống điều khiển hướng lăn và vòi phụt khí ở đầu cánh hỗ trợ giữ ổn định trong quá trình tiếp đất.

Đây là phương án kỹ thuật phức tạp, bởi máy bay phải duy trì cân bằng khi chuyển đổi giữa hai chế độ bay.

X-BAT sử dụng động cơ F110-GE-129E của GE Aerospace, kết hợp hệ thống vòi phụt đổi hướng lực đẩy để phục vụ hoạt động cất hạ cánh thẳng đứng. Tháng 7/2026, GE Aerospace và Shield AI thông báo hoàn tất thử nghiệm tích hợp, cơ cấu chấp hành và khởi động động cơ đối với hệ thống vòi phụt AVEN. Đây là cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển máy bay.

Theo thông số mục tiêu do Shield AI công bố, X-BAT có tầm bay tối đa hơn 2.000 hải lý (khoảng 3.700 km), bán kính chiến đấu khoảng 1.000 hải lý (1.850 km) và trần bay 50.000 feet (khoảng 15.200 m). Tuy nhiên, những con số này chưa được kiểm chứng trong thử nghiệm thực tế.

Máy bay được định hướng đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ như không chiến, tấn công mục tiêu mặt đất, chống hạm, tác chiến điện tử và trinh sát. Thiết kế giảm bộc lộ tín hiệu radar cho phép X-BAT mang tên lửa không đối không và vũ khí không đối đất trong khoang chứa bên trong, đồng thời sử dụng các giá treo bên ngoài cho vũ khí kích thước lớn.

AI giúp hoạt động trong môi trường bị gây nhiễu

Một trong những công nghệ cốt lõi của X-BAT là phần mềm tự hành Hivemind do Shield AI phát triển. Hệ thống hỗ trợ máy bay định vị, điều hướng và thực hiện nhiệm vụ ngay cả khi tín hiệu GPS hoặc liên lạc bị gây nhiễu, gián đoạn.

Khả năng này đặc biệt quan trọng trong các cuộc xung đột hiện đại, khi tác chiến điện tử ngày càng được sử dụng để vô hiệu hóa hệ thống định vị và thông tin liên lạc của đối phương.

X-BAT được thiết kế để hoạt động độc lập hoặc phối hợp với tiêm kích có người lái và các phương tiện không người lái khác.

X-BAT có thể giúp Không quân Mỹ giảm sự phụ thuộc vào các căn cứ không quân cố định, vốn dễ trở thành mục tiêu trong xung đột cường độ cao, đồng thời mở rộng tầm hoạt động và giảm rủi ro đối với phi công.

Khác với hai mẫu máy bay YFQ-44A và YFQ-42A thuộc chương trình Máy bay chiến đấu hợp tác (CCA) của Mỹ, vốn cần đường băng truyền thống, X-BAT hướng tới khả năng triển khai từ đảo xa, căn cứ tiền phương tạm thời và tàu đổ bộ.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, nơi khoảng cách địa lý rộng lớn khiến hoạt động quân sự gặp nhiều thách thức. Trong kịch bản xung đột với đối thủ như Trung Quốc, các căn cứ không quân và tàu sân bay của Mỹ có thể trở thành mục tiêu ưu tiên.

Việc phân tán X-BAT tại nhiều địa điểm sẽ khiến đối phương khó tập trung tấn công, đồng thời giúp quân đội Mỹ duy trì hoạt động ngay cả khi một số căn cứ bị vô hiệu hóa. Tầm hoạt động xa cũng giúp máy bay giảm phụ thuộc vào máy bay tiếp dầu và các căn cứ tiền phương.

Nếu đạt được mục tiêu về chi phí thấp, X-BAT có thể được sản xuất với số lượng lớn hơn so với các tiêm kích có người lái đắt đỏ như F-35. Máy bay sẽ đảm nhận những nhiệm vụ có mức độ rủi ro cao, giúp các tiêm kích F-22, F-35 và F-47 tập trung vào nhiệm vụ phức tạp hơn.

Đối với Hải quân Mỹ, khả năng cất hạ cánh thẳng đứng của X-BAT mở ra phương án triển khai máy bay chiến đấu từ tàu đổ bộ tấn công và các địa điểm viễn chinh, thay vì chỉ phụ thuộc vào tàu sân bay có hệ thống máy phóng và thiết bị hãm đà.

Còn nhiều thách thức

Ngày 8/10/2026, Shield AI thông báo tổng cam kết đầu tư từ chính phủ Mỹ và doanh nghiệp dành cho X-BAT đã đạt 400 triệu USD.

Trong đó, kể từ tháng 7/2026, sáng kiến Tấn công viễn chinh hàng hải không phụ thuộc đường băng của Hải quân Mỹ cùng các thỏa thuận liên quan đã cung cấp khoảng 200 triệu USD. Shield AI cam kết khoản vốn đối ứng tương đương.

Dù nhận được nguồn tài chính đáng kể, X-BAT vẫn phải vượt qua nhiều thách thức kỹ thuật. Việc điều khiển một máy bay chiến đấu cỡ lớn cất hạ cánh thẳng đứng phức tạp hơn nhiều so với các thiết bị bay không người lái cỡ nhỏ.

Máy bay phải kiểm soát lực đẩy động cơ, nhiệt độ khí thải, độ ổn định khí động học và khả năng điều khiển khi chuyển đổi chế độ bay. Phần mềm tự hành cũng cần chứng minh độ tin cậy trong môi trường bị gây nhiễu và tác chiến điện tử.

Ngoài ra, khả năng tàng hình, tích hợp vũ khí, bảo dưỡng và chi phí sản xuất cần được kiểm chứng qua các giai đoạn thử nghiệm.

Do đó, dù sở hữu thiết kế đầy tham vọng, X-BAT hiện vẫn là một chương trình đang phát triển. Khả năng thay đổi phương thức triển khai sức mạnh không quân Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc Shield AI có thể biến những thông số thiết kế thành năng lực tác chiến thực tế hay không.