Mỹ siết phòng vệ thương mại, doanh nghiệp xuất khẩu chịu áp lực lớn

Việt Nam trở thành tâm điểm điều tra của Mỹ

Cục Phòng vệ Thương mại (PVTM, Bộ Công Thương) vừa công bố báo cáo nghiên cứu tổng quan của về thực trạng Việt Nam ứng phó các vụ việc PVTM do Mỹ khởi xướng.

Báo cáo cho thấy, hiện nay, Mỹ là quốc gia đứng đầu thế giới về khởi xướng điều tra và áp dụng các biện pháp PVTM đối với hàng hóa nhập khẩu. Với vị thế là đối tác có thặng dư thương mại lớn thứ ba với Mỹ, Việt Nam đang trở thành tâm điểm của nhiều vụ điều tra CBPG và CTC.

Tính đến hết năm 2024, Mỹ đã điều tra tổng cộng 77 vụ việc đối với hàng hóa Việt Nam, chiếm hơn 1/4 tổng số vụ việc mà các nước trên thế giới điều tra Việt Nam. Điều đáng nói, số lượng vụ việc PVTM do Mỹ điều tra đối với Việt Nam tăng mạnh theo thời gian, từ con số 0 trước năm 2001 lên tới 58 vụ trong giai đoạn từ năm 2017 đến tháng 9/2025.

Không chỉ dừng ở các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong, phạm vi điều tra hiện đã mở rộng sang nhiều ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao như thép, gỗ, nhôm, pin năng lượng mặt trời và cả các lĩnh vực mới nổi như năng lượng tái tạo.

Theo đánh giá của Cục PVTM, Mỹ ngày càng có xu hướng điều tra “kép”, tức áp dụng đồng thời nhiều biện pháp với cùng một sản phẩm.

Ví dụ, lốp xe Việt Nam bị áp đồng thời thuế CBPG và CTC; pin năng lượng mặt trời bị áp thuế tự vệ, thuế chống lẩn tránh CBPG và CTC; nhôm vừa bị điều tra chống lẩn tránh vừa bị điều tra CBPG; tôm nước ấm đông lạnh bị áp cả thuế CBPG và CTC.

Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đang đối mặt với xu hướng điều tra phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng và khắt khe hơn từ phía Mỹ.

Bên cạnh đó, Mỹ cũng thường xuyên tiến hành điều tra “chùm”, tức điều tra cùng lúc nhiều quốc gia có cơ cấu sản xuất tương đồng hoặc cùng tham gia chuỗi cung ứng khu vực. Trong bối cảnh Việt Nam có quan hệ sản xuất và đầu tư chặt chẽ với Trung Quốc, đồng thời tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), nguy cơ bị “vạ lây” trong các vụ điều tra chung với Trung Quốc, Ấn Độ hay các nền kinh tế xuất khẩu lớn khác ngày càng rõ nét.

Phạm vi điều tra cũng ngày càng mở rộng, bao gồm các nội dung mới như điều tra chống lẩn tránh biện pháp PVTM, điều tra định giá thấp tiền tệ trong khuôn khổ điều tra CTC hay điều tra trợ cấp xuyên quốc gia.

Ngoài ra, xu hướng điều tra của Mỹ cũng ngày càng khắt khe hơn khi yêu cầu doanh nghiệp và cơ quan quản lý Việt Nam cung cấp lượng lớn thông tin, siết chặt quy định gia hạn thời gian trả lời bảng câu hỏi và thay đổi tiền lệ trong xác định xuất xứ hàng hóa.

Đặc biệt, thời gian điều tra kéo dài đang tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp. Có những vụ việc chống lẩn tránh kéo dài hơn 3 năm do liên tục được gia hạn, như vụ điều tra đối với gỗ dán cứng từ Việt Nam.

Một trong những bất lợi lớn nhất hiện nay là Mỹ vẫn chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Do đó, trong các vụ điều tra CBPG, Mỹ sử dụng chi phí sản xuất của một nước thứ ba làm “nước thay thế” để tính toán giá trị thông thường, khiến mức thuế CBPG bị đẩy lên cao và không phản ánh đúng thực trạng sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam.

Việc bị coi là nền kinh tế phi thị trường cũng cho phép Mỹ áp dụng “thuế suất toàn quốc” đối với các doanh nghiệp không hợp tác hoặc không chứng minh được tính độc lập với Chính phủ. Mức thuế này thường rất cao, thậm chí tương đương lệnh cấm nhập khẩu và kéo dài qua nhiều kỳ rà soát.

Cùng với đó, việc Mỹ thường xuyên thay đổi danh sách nước thay thế và sử dụng các ngưỡng chuẩn của nước thay thế để tính biên độ trợ cấp khiến kết quả điều tra ngày càng khó dự đoán hơn.

Không chỉ đối mặt với áp lực về thuế, doanh nghiệp Việt còn chịu gánh nặng lớn về chi phí pháp lý. Theo đánh giá của Cục PVTM, chi phí theo đuổi các vụ kiện tại Mỹ là rất đắt đỏ, vượt quá khả năng của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện vẫn thiếu đội ngũ luật sư và chuyên gia có khả năng tranh tụng trực tiếp bằng tiếng Anh, am hiểu sâu về các phương pháp tính toán phức tạp của Bộ Thương mại Mỹ (DOC).

Giải pháp ứng phó

Để nâng cao hiệu quả ứng phó với các biện pháp PVTM của Mỹ, Cục PVTM cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp.

Trong đó, ưu tiên hàng đầu là tiếp tục thúc đẩy đàm phán để Mỹ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường, qua đó loại bỏ các phương pháp tính thuế bất lợi hiện nay.

Cùng đó, cần rà soát và minh bạch hóa các chương trình ưu đãi thuế, tín dụng nhằm bảo đảm phù hợp với quy định của WTO và Mỹ về trợ cấp.

Cục PVTM cũng đề xuất nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, tích hợp dữ liệu hải quan và thông tin thị trường quốc tế để dự báo sớm nguy cơ điều tra chống lẩn tránh hoặc điều tra “chùm”.

Ngoài ra, cần nghiên cứu thành lập quỹ hỗ trợ pháp lý nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thuê tư vấn quốc tế trong các vụ việc trọng điểm. Tăng cường đào tạo đội ngũ chuyên gia trong nước về luật thương mại quốc tế và kỹ năng bóc tách chi phí sản xuất theo tiêu chuẩn Mỹ cần được quan tâm.

Đặc biệt, cơ quan quản lý nhấn mạnh yêu cầu giám sát chặt chẽ gian lận xuất xứ đối với các mặt hàng sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ các quốc gia đang bị Mỹ áp thuế cao nhằm hạn chế nguy cơ bị điều tra chống lẩn tránh trên diện rộng.

Theo đánh giá của Cục PVTM, trong bối cảnh quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Mỹ ngày càng đi vào chiều sâu, công tác ứng phó với các vụ việc PVTM không còn là nhiệm vụ riêng lẻ của từng doanh nghiệp.

“Đây là cuộc chiến pháp lý đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp. Trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và vận động ngoại giao, hiệp hội đóng vai trò kết nối, còn doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp thực thi và minh bạch hóa hệ thống quản trị”, Cục PVTM nhấn mạnh.