Mỹ và Israel chuyển mục tiêu sang nền kinh tế Iran

Ngày 2/4/2026, ít nhất 8 dân thường Iran đã thiệt mạng và 95 người bị thương trong các cuộc không kích do Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào một cây cầu cao tốc nối thủ đô Tehran với thành phố Karaj. Ảnh: THX/TTXVN

Tấn công nhằm vào các trụ cột của nền kinh tế Iran sẽ đánh dấu sự leo thang mới trong cuộc chiến đã kéo dài 5 tuần qua.

Mặt trận mới của Mỹ và Israel

Trong cuộc phỏng vấn với The Wall Street Journal hôm 5/4, Tổng thống Donald Trump nói rằng Mỹ sẵn sàng tấn công toàn bộ các cây cầu và nhà máy điện của Iran, gây ra mức độ tàn phá mà “nếu may mắn thì họ cũng phải mất 20 năm mới có thể tái thiết, nếu khi đó họ vẫn còn là một quốc gia”.

Trong những ngày gần đây, Israel và Mỹ đã bắt đầu gia tăng các cuộc tấn công vào những mục tiêu không thuộc lĩnh vực năng lượng, bao gồm các nhà máy thép và hóa dầu lớn nhất của Iran, cũng như một cây cầu mang tính biểu tượng.

Ngày 6/4, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz cho biết quân đội nước này đã tấn công khu phức hợp hóa dầu lớn nhất của Iran. Các cơ sở này nằm ở thành phố Asaluyeh, tỉnh Bushehr và sản xuất khoảng một nửa sản lượng hóa dầu của cả nước. Hai ngày trước đó, Israel đã tấn công một khu phức hợp hóa dầu trọng điểm khác ở Mahshahr. Tuần trước, truyền thông nhà nước Iran cho biết các nhà máy hóa dầu ở Tabriz cũng bị tấn công. Ông Katz đánh giá rằng tổng cộng, Israel đã phá hủy các cơ sở sản xuất khoảng 85% lượng xuất khẩu hóa dầu của Iran.

Theo ông Neil Quilliam, chuyên gia năng lượng tại Chatham House (Anh), ngành hóa dầu là một trụ cột của nền kinh tế Iran, tạo ra khoảng 25% tổng doanh thu xuất khẩu ngoài dầu mỏ. Khác với dầu mỏ vốn là loại hàng hóa dễ bị theo dõi và áp đặt trừng phạt vì thường được vận chuyển bằng những tàu chở dầu cỡ lớn, các sản phẩm hóa dầu có thể bán cho nhiều người mua tư nhân và từ đó trở thành nguồn thu ngoại tệ quan trọng đối với Iran.

Ông Quilliam nói: “Các cơ sở này cung cấp những nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho các ngành như dệt may, sản xuất linh kiện ô tô và bao bì. Nếu nguồn cung bị gián đoạn, toàn bộ nền sản xuất có thể đối mặt với tình trạng chi phí gia tăng và mất việc làm”.

Tuần trước, Israel đã tấn công vào trái tim ngành công nghiệp thép của Iran, nhắm vào nhà máy thép Khuzestan ở thành phố Ahvaz và nhà máy thép Mobarakeh ở thành phố Isfahan, hai trong số những địa điểm sản xuất thép lớn nhất trong khu vực. Ngành kim loại của Iran tạo ra doanh thu hàng tỷ USD mỗi năm, phần lớn đến từ xuất khẩu thép,

Ngoài ra, quân đội Israel cũng xác nhận đã tấn công nhà máy dược phẩm Tofigh Daru ở Tehran.

Ông Avner Golov, cựu quan chức an ninh quốc gia Israel đánh giá: “Đây là tín hiệu rằng chúng tôi rất nghiêm túc. Nếu các ông vẫn không đồng ý chấm dứt xung đột, cái giá mà nền kinh tế của các ông phải trả sẽ ngày càng lớn”.

Việc tấn công cơ sở hạ tầng dân sự có nguy cơ vi phạm luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ và Israel cho rằng đây là những mục tiêu hợp pháp, bởi chúng sản xuất vật liệu phục vụ cho quân đội Iran.

Khi kinh tế trở thành chiến tuyến mới

Cảnh đổ nát sau cuộc tấn công tại Tehran, Iran, ngày 28/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Xu hướng nhắm vào hạ tầng thiết yếu có thể đẩy cuộc đối đầu hiện nay thành một cuộc chiến tiêu hao kinh tế.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) từng cảnh báo sẽ tăng cường tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự tại Israel và các quốc gia vùng Vịnh nếu ông Trump thực hiện những lời đe dọa của mình.

Iran đã bắt đầu đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng, bằng việc đánh trúng các cơ sở hóa dầu tại Bahrain và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), đồng thời nhắm vào các cơ sở dầu mỏ, khử mặn nước biển và năng lượng tại Kuwait.

Ngày 5/4, Iran tấn công khu công nghiệp Neot Hovav ở miền Nam Israel, nơi đặt nhiều nhà máy sản xuất. Vài ngày trước đó, nhà máy lọc dầu lớn nhất Israel ở Haifa bị mảnh vỡ từ một tên lửa Iran rơi trúng, song giới chức Israel cho biết hoạt động sản xuất tại đây không bị gián đoạn.

Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào hạ tầng năng lượng ở Vùng Vịnh có thể để lại tác động lâu dài đối với giá năng lượng toàn cầu. Giá dầu đã tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2022 và có nguy cơ tiếp tục leo dốc khi nhiều tàu chở dầu vẫn mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư.

Các bên trung gian đang gấp rút tìm cách đưa Iran trở lại bàn đàm phán với Mỹ nhưng chưa đạt kết quả. Iran đã bác bỏ đề xuất mở lại Eo biển Hormuz để đổi lấy lệnh ngừng bắn tạm thời.

Theo ông Raz Zimmt tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia có trụ sở ở Tel Aviv, hiện Tehran dường như sẵn sàng chấp nhận thêm tổn thất kinh tế miễn là vẫn có thể gây sức ép lên các đối thủ. “Họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro”, ông Zimmt nói.

Hơn nữa, ông Robin Mills tại công ty tư vấn năng lượng Qamar Energy có trụ sở tại Dubai, nhận định rằng ngay cả khi Iran từ bỏ kiểm soát Eo biển Hormuz, sẽ không có gì có thể rời khỏi vùng Vịnh nếu các cơ sở hóa dầu và năng lượng khác bị hư hại nghiêm trọng

Ông Mills lập luận: “Ngay cả khi hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz trở lại bình thường, khoảng 5 triệu thùng sản phẩm tinh chế mỗi ngày có nguồn gốc từ vùng Vịnh vẫn sẽ bị gián đoạn trong nhiều tháng, thậm chí có thể lâu hơn”.

Israel và Mỹ đang nhắm vào nền kinh tế Iran, vốn đã gặp vô vàn khó khăn sau nhiều năm hứng chịu các lệnh trừng phạt gắt gao của phương Tây. Người dân Iran cũng cho biết cuộc chiến đã khiến hoạt động kinh tế rơi xuống mức thấp mới.

Trong các cuộc phỏng vấn, một số người dân Iran cho biết giá thực phẩm đã tăng vọt và tỷ lệ thất nghiệp gia tăng do các nhà máy đóng cửa do chiến sự. Các cuộc tấn công của Israel vào các cơ sở kinh tế tập trung vào các nhà máy thép, hóa dầu và dược phẩm, vốn mang lại doanh thu hàng tỷ USD cho Iran.