Năm Ngọ nói chuyện bảo vật nón ngựa miền đất võ

Công phu nghề làm nón lá tiến vua có tuổi đời hơn 300 năm

Tinh hoa trăm năm từ nghệ nhân đất võ

Khi những cơn gió xuân năm Bính Ngọ 2026 bắt đầu len lỏi qua những rặng tre già, Làng nghề nón ngựa Phú Gia (xã Xuân An, tỉnh Gia Lai) lại rộn ràng tiếng tước giang, tiếng kim thêu lướt trên mặt lá.

Hơn 300 năm qua, người làng nón ngựa Phú Gia bền bỉ giữ nghề, gìn giữ một di sản gắn liền với vó ngựa nghĩa quân Tây Sơn và tinh thần thượng võ của vùng đất này.

Làng nghề nón ngựa Phú Gia (xã Xuân An, tỉnh Gia Lai) hơn 300 tuổi vẫn được các nghệ nhân bảo tồn và duy trì dưới bóng tre làng.

Theo nghệ nhân lớn tuổi nhất và có kinh nghiệm “nghề chằm nón Ngựa” nhất tại làng nghề là ông Đỗ Văn Lan (75 tuổi) chia sẻ, làng nghề có từ thời triều đại Tây Sơn, mỗi chiếc nón đều gắn liền với hình ảnh những kỵ binh hành quân thần tốc, là món đồ tùy thân của các bậc quan lại, quý tộc mỗi khi vi hành trên lưng ngựa.

"Mỗi chiếc nón vì thế không chỉ là vật dụng, mà còn là một tác phẩm thủ công mang dấu ấn lịch sử và văn hóa, chỉ cần nhìn chiếc nón là biết được địa vị của mỗi người lúc bấy giờ. Chính vì thế, cái tên "nón ngựa" đã ra đời như một sự khẳng định về phẩm hàm, địa vị và sự vương giả", nghệ nhân Đỗ Văn Lan cho biết.

Cũng theo nghệ nhân Lan, để tạo ra một chiếc nón ngựa đạt đến độ "tinh sảo, bất hủ", người nghệ nhân Phú Gia phải thực hiện một hành trình kỳ công với hơn 20 công đoạn không thể thay thế bằng máy móc.

Nón ngựa Phú Gia gắn liền với kỵ binh ở Triều đại Tây Sơn, chỉ cần nhìn chiếc nón là biết được địa vị, phẩm hàm và sự giàu có của người đó.

Đầu tiên là khâu chọn nguyên liệu, đây một bài toán về sự nhẫn nại khi những ống giang phải là loại giang già, đốt dài, mọc ở vùng núi cao phía Tây tỉnh Gia Lai. Giang được chẻ nhỏ thành từng sợi thanh mảnh như sợi cước nhưng phải giữ được độ dẻo dai tuyệt đối để đan sườn (mê nón).

Lớp "áo" bên ngoài của nón được làm từ lá kè (lá cọ) từ vùng núi Vĩnh Thạnh. Lá phải được hái khi còn non, đem về hấp, phơi sương rồi dùng thanh tre vuốt cho đến khi phẳng lì, trắng muốt như lụa. Điểm khác biệt lớn nhất của nón ngựa chính là phần đỉnh nón được bọc bạc hoặc đồng chạm trổ cầu kỳ và phần lòng nón được thêu thùa các họa tiết cổ điển.

Những nghệ nhân với đôi bàn tay chai sần đã khéo léo dùng chỉ ngũ sắc thêu nên hình ảnh "Lưỡng long chầu nguyệt", "Mai, lan, cúc, trúc" hay "Long, lân, quy, phụng". Mỗi mũi kim không chỉ là đường chỉ, mà là tâm huyết, là niềm tự hào về “nghề chằm nón ngựa” độc bản của người dân đất võ.

"Một chiếc nón ngựa hoàn thiện có thể mất từ 15-30 ngày làm việc liên tục, là minh chứng cho sự tỉ mỉ đến mức cực đoan của người thợ thủ công. Một chiếc nón đạt chuẩn phải nhẹ, bền, ôm đầu, có độ dốc phù hợp để khi cưỡi ngựa hay di chuyển nhanh vẫn chắc chắn, không xô lệch", nghệ nhân Đỗ Văn Lan chia sẻ.

Để làm ra được chiếc nón ngựa hoàn thiện, các nghệ nhân làng nghề phải thực hiện nhiều công đoạn tỉ mỉ trongg thời gian dài.

Cơ hội cho di sản “Mã đáo thành công”

Tháng 9/2024 nghề chằm nón Phú Gia được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

“Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị lịch sử – văn hóa của nghề, mà còn mở ra cơ hội mới trong công tác bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển du lịch”, nghệ nhân Lan chia sẻ

Ông Đỗ Văn Lan, nghệ nhân lớn tuổi nhất và có kinh nghiệm nhất tại làng nghề nón ngựa Phú Gia.

Theo nghệ nhân Đỗ Văn Lan, trải qua thời gian, nghề chằm nón từng đứng trước nguy cơ mai một khi đời sống thay đổi, nhu cầu sử dụng giảm dần.

“Thế nhưng, bằng tình yêu nghề và niềm tự hào về truyền thống cha ông, nhiều nghệ nhân Phú Gia vẫn âm thầm giữ lửa”, ông Lan ngậm ngùi

Bước sang năm Bính Ngọ 2026, sự trùng hợp giữa tên gọi của chiếc nón và linh vật Ngựa của năm 2026 đã tạo nên một "cú hích" tâm linh và thương hiệu vô cùng mạnh mẽ cho làng nghề Phú Gia. Hình ảnh chiếc nón ngựa, vật báu của kỵ binh Triều đại Tây Sơn nay được nhiều người săn đón như một biểu tượng của sự thăng tiến "Mã đáo thành công.

Ông Hồ Văn Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân An (tỉnh Gia Lai) thông tin, từ nghề truyền thống, Phú Gia đang từng bước chuyển mình, hướng đến mô hình làng nghề – du lịch, nơi du khách không chỉ xem, mà còn trải nghiệm và hiểu câu chuyện phía sau mỗi chiếc nón.

“Trong năm Ngọ, câu chuyện về nón ngựa Phú Gia càng thêm ý nghĩa. Chiếc nón gắn với vó ngựa xưa nay trở thành biểu tượng của sự bền bỉ, kiên cường – những giá trị vẫn còn nguyên sức sống trong đời sống hôm nay”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Làng nghề nón ngự Phú Gia đang từng bước bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển du lịch.

Không chỉ dừng lại ở các lễ hội truyền thống hay lễ cưới hỏi của người Bình Định, nón ngựa Phú Gia đang tự tin bước ra khỏi lũy tre làng để xuất hiện trong các không gian nghệ thuật đương đại.

Nhiều nhà thiết kế thời trang đã đưa nón ngựa vào các bộ sưu tập áo dài cao cấp, biến nó thành món phụ kiện mang tính biểu tượng, vừa quyền lực vừa thanh tao trên các sàn diễn quốc tế.

Nón ngựa Phú Gia đang được săn đón nhiều trong các sự kiện năm Bính Ngọ 2026

Đặc biệt, trong năm 2026, chính quyền địa phương và các nghệ nhân đã có kế hoạch và bắt đầu thực hiện các dự án "du lịch làng nghề tương tác".

Du khách đến với Phú Gia không chỉ để mua nón, mà còn được tự tay trải nghiệm các công đoạn thêu thùa, nghe những câu chuyện về phong trào Tây Sơn gắn liền với chiếc nón ngựa.

Điều này không chỉ giúp kinh tế làng nghề phát triển mà còn là cách bền vững nhất để truyền lửa cho thế hệ trẻ.

Tháng 9/2024, Làng nghề chằm nón ngựa Phú Gia chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Nhiều người trẻ tại làng Phú Gia giờ đây cũng không còn rời làng đi làm thuê, họ ở lại để viết tiếp câu chuyện về "Nghề chằm nón Ngựa", đưa nón ngựa lên các nền tảng xã hội, thương mại để mỗi đơn hàng là một lời giới thiệu về văn hóa Việt Nam, văn hóa miền đất võ tới bạn bè quốc tế.

Nguyễn Gia