Nâng cao kỹ năng hoạt động của đại biểu dân cử

Tiếp nhận và xử lý thông tin

Kho thông tin trong đầu, trong sổ sách của mỗi người dày mỏng, đầy vơi khác nhau cũng thể hiện một đường nét về phương pháp làm việc, về trình độ trí tuệ của người đó. Các nhà khoa học giỏi, các nhà quản lý, lãnh đạo tài ba bao giờ cũng có kho thông tin đầy ắp, phong phú, đa dạng và thường xuyên được cập nhật. Trong khoa học quản lý thì đây là một yêu cầu của lãnh đạo các cấp; người có cấp bậc càng cao thì yêu cầu càng cao, là chính khách thì yêu cầu này gần như cao tuyệt đối. Đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND có địa vị pháp lý cao, phải rèn luyện, phấn đấu hết sức mình thì kỹ năng mới thuần thục được.

Tiếp nhận thông tin có thể bằng nhiều cách, đọc tài liệu, đọc sách, báo, nghe các chương trình của đài phát thanh, xem các chương trình truyền hình, nghe truyền đạt, nghe thảo luận trong các cuộc hội họp, nghe nói chuyện, tìm kiếm trên các trang mạng, đặc biệt là kinh nghiệm làm việc trong quá trình hoạt động của mỗi người...

Thực tế chỉ ra rằng, người có chức vụ càng cao càng phải tiếp nhận thông tin nhanh chóng, nhạy bén và sàng lọc giỏi. Phải có phương pháp đọc để đọc nhanh khi ít thời gian, thâu tóm thông tin chính xác; phải có phương pháp nghe và tinh ý khi nghe, để loại bỏ những thông tin vu vơ. Trong mỗi kỳ họp, đại biểu được cung cấp khá nhiều tài liệu chính thức (chưa kể tài liệu tham khảo). Nếu không có phương pháp đọc sẽ không nắm được cốt lõi của văn bản. Có thể xem qua bố cục, mục lớn; rồi xem kỹ những vấn đề mình quan tâm nhất, trọng tâm nhất.

Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam tổ chức tập huấn kỹ năng vận động bầu cử cho người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Hoài Nam

Phải luyện tập để có đầu óc phân tích, tổng hợp thông tin theo chuyên đề, theo lĩnh vực. Phải suy nghĩ mối liên hệ, liên kết giữa thông tin này với thông tin khác; thông tin nào là nguyên nhân, thông tin nào là kết quả và ngược lại. Một khi đại biểu đã có phương pháp tiếp nhận thông tin, phân tích, tổng hợp, tìm thấy mối liên hệ của các thông tin, chắc chắn hoạt động của đại biểu sẽ ngày càng có hiệu quả và uy tín của đại biểu được nâng lên.

Kỹ năng xây dựng văn bản

Qua theo dõi nhiều phiên họp Quốc hội và HĐND cấp tỉnh cho thấy, hầu hết các đại biểu đều sử dụng đủ thời lượng cho phép trong một lần phát biểu. Từ đó các đại biểu nên cân nhắc “tuân thủ” một số vấn đề như là “nguyên tắc”: Tuân thủ nghiêm ngặt thời gian được phép sử dụng để chuẩn bị bài viết vừa vặn với thời gian đó, không nên viết quá dài dẫn đến nói quá thời gian. Nói dài mà bị ngắt sẽ gây ra cảm giác dang dở, sức lan tỏa bị hạn chế. Chỉ nên lựa chọn một hoặc hai vấn đề phù hợp với thời lượng cho phép, đó là những vấn đề mình nắm chắc thông tin (lý luận và thực tiễn) và cảm thấy tâm đắc nhất, có đóng góp thiết thực nhất (chắc chắn sẽ được nhiều người quan tâm hơn).

Tiếp đó, chọn lọc những chi tiết thông tin “đắt giá” nhất cho mỗi vấn đề để diễn đạt trong bài viết, bài nói. Sử dụng những ngôn từ đặc trưng nhất để lột tả sự việc một cách hợp lý, chính xác nhất. Các kiến nghị, các giải pháp nhất thiết phải “ăn nhập”, logic với tình hình (hết sức tránh tình hình một đằng, kiến nghị một nẻo). Xem lại và tự trình bày vài lần, suy nghĩ xem bản thân mình nghe có “lọt tai” không; sửa chữa tới mức mình ưng ý nhất trước khi trình bày.

Nếu chuẩn bị đã chu đáo và nhuần nhuyễn rồi thì nên trình bày, diễn đạt bằng “ngôn ngữ nói” sẽ có tính thuyết phục cao hơn. Kết quả nghiên cứu của các nhà tâm lý học quản lý cho biết, một đề tài hay, nếu được trình bày bằng miệng (ngôn ngữ nói, ngữ điệu cộng với dáng dấp tự tin của người trình bày), người nghe có thể tiếp thu được từ 70% đến 85% nội dung; còn cầm giấy đọc đều đều thì người nghe chỉ nắm bắt nhiều nhất được khoảng 30%.

Kỹ năng đặt câu hỏi

Theo dõi một số phiên chất vấn của Quốc hội cho thấy, các đại biểu thường đưa ra hai loại câu hỏi, câu hỏi “mở” và câu hỏi “khóa”. Về câu hỏi “mở” là loại câu hỏi có nhiều nội dung, có phạm vi rộng; người bị chất vấn thường chỉ chọn một điểm nào đó nắm chắc hơn để trả lời trong thời lượng 3 phút. Các đại biểu có kinh nghiệm thường đưa ra câu hỏi “khóa”, chỉ chất vấn một nội dung; người bị chất vấn buộc phải trả lời đúng vấn đề, không thể “né tránh” được.

Cùng một nội dung chất vấn, nhưng cách đặt câu hỏi khác nhau sẽ có cách trả lời khác nhau. Do đó, đại biểu phải đặt câu chất vấn sao cho chỉ duy nhất có một cách trả lời đúng nội dung câu hỏi.

Kỹ năng nói, trình bày

Kỹ năng này có thể áp dụng nhiều khi tiếp xúc cử tri. Việc chuẩn bị bài nói, bài viết (đề cương) có thể vận dụng kỹ năng xây dựng văn bản với thời lượng và nội dung rộng hơn, chỉ xin nói thêm một vài chi tiết về phương pháp trình bày.

Trước hết, khác với Đại hội, Lễ kỷ niệm... là Báo cáo chính trị hay Diễn văn phải được đọc nguyên văn, nghiêm túc; còn đã là gặp gỡ tiếp xúc, trao đổi qua lại hay phát biểu thì chủ yếu là trình bày miệng. Người xưa đã tổng kết rằng, khi trao đổi, luận đàm thì chỉ có từ đầu óc suy nghĩ đến lời nói thoát ra cửa miệng, mới biết được mức độ trí tuệ, khẩu khí của mỗi người.

Đã nói, thuyết trình thì ắt phải có người nghe, bởi thế âm lượng, tốc độ, ngữ điệu... phải hợp lý. Diễn đạt phải khúc chiết, mạch lạc. Đặc biệt là ngôn từ dù là ngôn ngữ “bác học” hay ngôn ngữ “dân dã” cũng phải bảo đảm độ chuẩn xác của nội dung. Riêng về nội dung và ngôn từ được trình bày có thể có ba phương pháp thể hiện.

Một là, trình bày theo phương pháp ngôn từ “bác học”. Tất cả mọi vấn đề, mọi chi tiết đều được diễn đạt bằng các luận cứ và ngôn ngữ khoa học. Ưu điểm của phương pháp này là mọi sự kiện, mọi hiện tượng đều có khả năng lý giải đến tận cùng. Nhưng có nhược điểm là, không phải ai cũng hiểu được các vấn đề khoa học, nhất là cử tri vùng sâu, vùng xa.

Hai là, diễn đạt bằng phương pháp “dân dã”. Một vấn đề nào đó có thể dẫn ra một vài việc thực tế bằng ngôn ngữ thông thường là người nghe có thể hiểu được. Ưu điểm của phương pháp này là, hầu như ai cũng nắm được vấn đề; nhưng có nhược điểm là không thể cắt nghĩa được cặn kẽ, đến tận cùng những vấn đề mang tính khoa học.

Ba là, phương pháp kết hợp từ ưu điểm, nhược điểm của hai phương pháp trên. Tùy theo đối tượng người nghe (nông dân, công nhân lao động, nhà quản lý, bộ đội, nhà khoa học...) mà có vấn đề giải trình bằng luận cứ khoa học, bằng ngôn ngữ bác học, có vấn đề được dẫn chứng bằng những ví dụ thực tiễn với ngôn ngữ thông thường. Cấp độ, liều lượng kết hợp tùy thuộc cơ cấu người nghe, tùy thuộc nội dung được trình bày và tùy thuộc khả năng tri thức, mức độ nắm bắt thực tiễn cũng như sự nhạy cảm của người trình bày trước công chúng. Hiện nay phương pháp kết hợp này được sử dụng rộng rãi ở các kỳ họp Quốc hội, HĐND, kể cả ở các phiên họp toàn thể thảo luận tại hội trường...

TS. Bùi Ngọc Thanh - Nguyên Chủ nhiệm VPQH