Nâng cao năng lực tư duy số cho học sinh Thủ đô

Khi lớp học trở thành không gian số sáng tạo

Trong năm học vừa qua, thầy giáo Nguyễn Đình Vinh, Huấn luyện viên Cấp I Trung ương về công tác Đội, giáo viên Tổng phụ trách Đội, Trường THCS Ngọc Thụy (phường Bồ Đề, Hà Nội) đã tích cực đưa công nghệ vào học đường. Bên cạnh những giờ sinh hoạt truyền thống tại địa chỉ đỏ, thầy giáo Nguyễn Đình Vinh cùng học trò tích hợp thực tế ảo vào các tiết học trải nghiệm lịch sử, biến những trang sử khô khan thành không gian tương tác sinh động.

Sáng kiến “Kho tài liệu tuyên truyền trực tuyến các hoạt động Đội” tại Trường THCS Ngọc Thụy được số hóa, tạo môi trường học tập sinh động cho học sinh. Ảnh: Vi Giáng

Sáng kiến “Kho tài liệu tuyên truyền trực tuyến các hoạt động Đội” do thầy giáo Nguyễn Đình Vinh xây dựng đã số hóa hàng trăm tư liệu, poster, infographic theo ba chuyên đề: “Theo bước chân những người anh hùng”, “Tự hào Việt Nam” và “Tự tin tiếp bước”. Không chỉ là nguồn học liệu phong phú, hệ thống này còn góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong công tác Đoàn - Đội, tạo môi trường giáo dục sinh động, gần gũi với thế hệ học sinh gen Z.

“Chúng tôi không chỉ dạy các em kiến thức, mà đang trang bị cho các em tư duy của những công dân số - những người sẽ làm chủ tương lai bằng sự sáng tạo và lòng tự tôn dân tộc”, thầy giáo Nguyễn Đình Vinh chia sẻ.

Cách tiếp cận này cũng đang lan tỏa tại nhiều trường học trên địa bàn Hà Nội. Tại Trường THCS Nguyễn Du (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), học sinh đã bước đầu tiếp cận trí tuệ nhân tạo (AI) thông qua các bài học thực hành trực tiếp. Dưới sự hướng dẫn của cô giáo Phạm Thị Bảo Đức, các em học sinh sử dụng nền tảng trực tuyến Teachable Machine để xây dựng mô hình nhận diện hình ảnh.

Trong một tiết học, các em tự thu thập dữ liệu bằng những hình ảnh quen thuộc như cốc, bút, sách giáo khoa hay khuôn mặt của chính mình. Sau khi hoàn thành bước huấn luyện dữ liệu, các em tiếp tục thực hiện thao tác lập trình cơ bản để hoàn thiện sản phẩm. Thông qua những trải nghiệm thực tế, học sinh bước đầu hình dung được các ứng dụng thiết thực của trí tuệ nhân tạo trong đời sống như điểm danh tự động, hỗ trợ quản lý đồ dùng học tập…

Một số trường học Hà Nội thí điểm ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI trong học tập. Ảnh: Lê Nguyễn

Ở cấp độ nhà trường, mô hình “Trường học chuyển đổi số” tại Trường THCS Chất lượng cao Chu Văn An (phường Việt Hưng, Hà Nội) cho thấy cách tiếp cận bài bản và chiến lược. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường THCS Chất lượng cao Chu Văn An, nhà trường tập trung vào ba trụ cột: Hạ tầng số, học liệu số và năng lực số.

Theo đó, hệ thống phòng học thông minh, thư viện số được đầu tư đồng bộ; nội dung giáo dục AI được thí điểm đưa vào giảng dạy; dữ liệu nhà trường được xây dựng theo hướng “đủ, sạch, sống”, tiến tới quản trị bằng dữ liệu.

Trong quá trình giảng dạy, cô giáo Nguyễn Thị Hồng Bốn, giáo viên tin học Trường Tiểu học Giang Biên (phường Việt Hưng, Hà Nội) thường thiết kế bài giảng điện tử bằng PowerPoint, Canva kết hợp với video, hình ảnh minh họa và các trò chơi tương tác để bài học trở nên sinh động hơn. Trong các tiết thực hành, học sinh được trực tiếp trải nghiệm các hoạt động học tập trên máy tính và tham gia các bài học mang tính khám phá.

Cô giáo Nguyễn Thị Hồng Bốn đang hướng dẫn học sinh trong tiết tin học. Ảnh: Hồng Giang

“Chúng tôi cũng ứng dụng một số công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini hay NotebookLM để hỗ trợ xây dựng nội dung bài học và tìm kiếm thêm tư liệu. Nhờ vậy bài học phong phú hơn và giúp học sinh hào hứng, thích thực hành, tập trung, tự tin và chủ động chia sẻ ý kiến trong giờ học”, cô giáo Nguyễn Thị Hồng Bốn chia sẻ.

Tạo đòn bẩy cho giáo dục Thủ đô bứt phá

Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong toàn bộ hoạt động, dịch vụ giáo dục đã góp phần nâng cao chất lượng quản lý và phục vụ, hướng tới một hệ sinh thái giáo dục hiện đại, công bằng. Bên cạnh những lợi ích đột phá, việc phải liên tục “chạy đua” với tốc độ phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra cho giáo viên không ít thách thức thực tế.

Theo thầy giáo Nguyễn Đình Vinh, để xây dựng một bài giảng số chất lượng, giáo viên phải dành nhiều thời gian hơn thiết kế, biên tập video và học cách sử dụng các phần mềm mới. Việc vừa phải bảo đảm tiến độ giảng dạy trên lớp, vừa phải liên tục tự đào tạo về công nghệ tạo ra một áp lực không nhỏ lên sức khỏe và tâm lý.

Bên cạnh đó là rào cản về kỹ năng và tư duy công nghệ. Không phải giáo viên nào cũng có nền tảng công nghệ thông tin tốt ngay từ đầu. Việc làm quen với các thuật ngữ kỹ thuật, cách ra lệnh cho AI hay xử lý các sự cố kỹ thuật phát sinh trong lớp học ảo đôi khi gây ra tâm lý e ngại, lúng túng.

Ngoài ra, cơ sở hạ tầng và thiết bị chưa đồng bộ, ở nhiều nơi, đường truyền mạng thiếu ổn định hoặc trang thiết bị máy tính tại nhà trường, gia đình học sinh còn hạn chế. Điều này khiến việc triển khai các nền tảng nặng về đồ họa như mô hình 3D hay VR gặp nhiều khó khăn, gây ra sự mất cân đối về cơ hội tiếp cận giáo dục giữa các đối tượng học sinh.

Khi sử dụng AI, giáo viên cũng phải đối mặt với thách thức trong việc thẩm định độ chính xác của nội dung do máy tính tạo ra. Ngoài ra, việc bảo mật dữ liệu học sinh và ngăn chặn tình trạng lạm dụng AI để gian lận trong thi cử cũng là một bài toán khó cần lời giải.

Thầy giáo Nguyễn Đình Vinh, Trường THCS Ngọc Thụy (bên trái) là người xây dựng sáng kiến “Kho tài liệu tuyên truyền trực tuyến các hoạt động Đội” tại trường. Ảnh: Vi Giáng

Để xây dựng một hệ sinh thái giáo dục thông minh tại Thủ đô thực sự hiệu quả, bền vững, nhiều ý kiến của đội ngũ giáo viên cho rằng, cần tập trung vào sự đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ và năng lực con người.

Cụ thể, đồng bộ hóa hạ tầng kỹ thuật và kho học liệu số dùng chung. Ngành giáo dục cần ưu tiên đảm bảo đường truyền internet tốc độ cao và phủ sóng wifi toàn diện tại tất cả các nhà trường. Quan trọng hơn, Hà Nội cần xây dựng một “ngân hàng học liệu số” tập trung, nơi lưu trữ các bài giảng 3D, thí nghiệm ảo và kịch bản dạy học đã được kiểm định. Điều này giúp giáo viên có thể chia sẻ, kế thừa tài nguyên lẫn nhau, tránh việc mỗi người phải tự mày mò xây dựng từ đầu gây lãng phí thời gian và nguồn lực.

Cùng với đó, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ tâm lý cho đội ngũ giáo viên. Thay vì các buổi tập huấn lý thuyết hình thức, nhà trường cần tổ chức các chương trình đào tạo kỹ năng “thực chiến” như: Cách tương tác với AI (Prompt Engineering), thiết kế trải nghiệm người dùng trên lớp học ảo và an toàn thông tin.

Một vấn đề quan trọng khác là xây dựng khung pháp lý và tiêu chuẩn đánh giá giáo dục mới. Để chuyển đổi số đi vào chiều sâu, cần có những hướng dẫn cụ thể về đạo đức sử dụng AI và bảo mật dữ liệu học sinh trong môi trường mạng. Ngành giáo dục cũng nên thay đổi dần phương thức đánh giá, chuyển từ kiểm tra kiến thức thuần túy trên giấy sang đánh giá năng lực số và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh.

Khi các điều kiện này được chuẩn bị đồng bộ, chuyển đổi số sẽ không còn là áp lực mà trở thành đòn bẩy quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Thủ đô trong giai đoạn mới.