8 giờ hưởng nguyên lương để học tập: Tổ chức thế nào để công nhân học có hiệu quả?

Tại các dây chuyền sản xuất việc bố trí thời gian học tập đòi hỏi phương án tổ chức khoa học để không làm ngưng trệ sản xuất và không ảnh hưởng thu nhập của công nhân.

Hào hứng vì người lao động được tạo điều kiện nâng cao kiến thức mà không bị ảnh hưởng đến thu nhập cơ bản, nhưng băn khoăn ở chỗ: trong nhịp sống hối hả của công nhân làm ca, các lớp học sẽ được bố trí thế nào để vừa vặn với thời gian biểu và làm sao để việc tham gia học tập thực sự nhẹ nhàng, không gây thêm áp lực sau những giờ đứng máy. Đó cũng là câu hỏi thực tế mà nhiều lao động trực tiếp quan tâm, đòi hỏi các cơ quan hoạch định chính sách, tổ chức Công đoàn và doanh nghiệp cùng tìm lời giải hài hòa khi triển khai chủ trương của Đảng.

Ranh giới giữa chủ trương chính trị và hiệu lực pháp lý 

Chủ trương người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức và dành tổng thời gian ít nhất 8 giờ làm việc được hưởng nguyên lương để người lao động tham gia các hoạt động tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, pháp luật tại doanh nghiệp được nêu trong Chỉ thị số 58-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, pháp luật cho công nhân trong tình hình mới. Tại các hội nghị quán triệt, lãnh đạo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phải thể chế hóa chủ trương này.

Tuy nhiên, trong phân tích chính sách công, cần phân biệt giữa chủ trương và quyền lợi đã được pháp luật xác lập. Chỉ thị của Đảng mang tính định hướng trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng giai cấp công nhân hiện đại. Để trở thành quyền lợi cụ thể, có giá trị bắt buộc thực hiện tại doanh nghiệp, định hướng này cần được thể chế hóa bằng các quy định pháp luật tương ứng, trước hết là trong Bộ luật Lao động, Luật Việc làm và các văn bản hướng dẫn thi hành. 

Chủ trương dành thời gian cho công nhân học tập xuất phát từ Chỉ thị số 58-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, pháp luật cho công nhân trong tình hình mới.

Hiện tại, các cơ quan tham mưu chính sách như Bộ Nội vụ, ngành Lao động và Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu phương án thể chế hóa. Quá trình này đòi hỏi phải giải quyết thấu đáo hàng loạt vấn đề kỹ thuật pháp lý: 8 giờ này được hạch toán vào chi phí nào của doanh nghiệp, có được khấu trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp hay không, cơ chế chia sẻ kinh phí từ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp hoặc ngân sách khuyến học ra sao. Nếu thiếu đi hành lang pháp lý chuẩn xác và sự hỗ trợ tài chính minh bạch, doanh nghiệp sẽ khó có căn cứ để thực thi, còn công đoàn cơ sở cũng thiếu cơ sở pháp lý vững chắc để đàm phán đưa vào thỏa ước lao động tập thể.

Bài học thực tế từ những mô hình đào tạo khác

Từ kinh nghiệm của những doanh nghiệp đang sử dụng hàng vạn lao động tại Việt Nam, việc đào tạo hoàn toàn có thể song hành nhịp nhàng với sản xuất nhờ các giải pháp bố trí linh hoạt và khoa học. 

Tại Tập đoàn Dệt May Việt Nam (Vinatex) và Tổng công ty May 10, hoạt động đào tạo có thể được lồng ghép vào những khoảng thời gian chuyển đổi kỹ thuật trong sản xuất. Đối với ngành may mặc, quá trình chuyển đổi mã hàng, điều chỉnh thiết bị, căn chỉnh dây chuyền hoặc bảo trì định kỳ thường tạo ra những khoảng thời gian phù hợp để tổ chức bồi dưỡng tại chỗ. Thay vì để "thời gian chết", Công đoàn và phòng nhân sự đã lồng ghép các lớp bồi dưỡng kỹ năng thao tác nhanh từ một đến hai giờ tại chỗ. Công nhân vừa được học cách làm quen với yêu cầu kỹ thuật của đơn hàng mới, vừa được phổ biến chính sách lao động, trong khi tiền lương và các khoản phụ cấp của họ vẫn được giữ nguyên.

Đào tạo gắn liền với thực hành và giải quyết trực tiếp vướng mắc kỹ thuật giúp người lao động hào hứng tiếp nhận, đồng thời nâng cao năng suất cho doanh nghiệp.

Ở khối doanh nghiệp sản xuất điện tử và cơ khí chính xác như Samsung Electronics Việt Nam hay Công ty Ô tô Toyota Việt Nam, mô hình "Xưởng thực hành Dojo" kết hợp cơ chế nhân sự xoay vòng đã đem lại hiệu quả vượt trội. Các doanh nghiệp này thiết lập khu vực đào tạo thao tác chuẩn ngay sát sàn xưởng và duy trì một tỷ lệ nhân sự làm việc dự phòng trên mỗi dây chuyền. Khi tổ chức đào tạo ngắn hạn về an toàn lao động, kỹ năng 5S hay cập nhật nội quy, họ chỉ rút từ 2 đến 3 công nhân trong một tổ vào xưởng Dojo học theo module từ 60 đến 90 phút. Vị trí trống trên dây chuyền ngay lập tức được người dự phòng trám vào, bảo đảm nhịp độ sản xuất, còn người học hoàn toàn yên tâm vì thời gian học tập được tính trọn vẹn vào giờ làm việc tiêu chuẩn.

Trong khi đó, ở các doanh nghiệp thâm dụng lao động quy mô cực lớn như Công ty TNHH PouYuen Việt Nam tại TPHCM, việc đào tạo cho hàng vạn công nhân làm ca được thực hiện bằng mô hình chia nhỏ thời lượng học và bố trí vào khung giờ phù hợp. Các buổi sinh hoạt ngắn từ 15 đến 20 phút được bố trí vào đầu ca hoặc ngay sau giờ ăn trưa tại nhà ăn phân xưởng để cập nhật kịp thời các chính sách bảo hiểm xã hội, an toàn giao thông và quy chế làm việc. 

Khi được tích lũy theo tuần và theo tháng, quỹ thời gian này dễ dàng chạm mốc 8 giờ mỗi năm mà không gây xáo trộn thời gian biểu của nhà máy, còn người lao động không phải tốn thêm thời gian cá nhân sau giờ tan ca.

Những kinh nghiệm thực tiễn nêu trên cho thấy sự cần thiết của cách tiếp cận linh hoạt trong tổ chức đào tạo, phù hợp với định hướng chỉ đạo của Ủy viên TƯ Đảng, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Nguyễn Anh Tuấn tại Hội nghị quán triệt triển khai Chỉ thị số 58-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, pháp luật cho công nhân trong tình hình mới" (Chỉ thị 58) và triển khai nhiệm vụ trọng tâm công tác Tuyên giáo Công đoàn năm 2026 hồi cuối tháng 3/2026. Người đứng đầu tổ chức Công đoàn Việt Nam đã nhấn mạnh yêu cầu phải từ bỏ triệt để lối tuyên truyền, giáo dục một chiều, khô cứng và nặng tính hành chính; thay vào đó, phải đổi mới toàn diện phương thức tiếp cận để thông điệp chính sách thực sự đi vào đời sống của đoàn viên. 

Gợi ý quan trọng từ Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam là tăng cường tính tương tác và đa dạng hóa hình thức truyền thông. Thay vì các bài giảng lý thuyết dài dòng, các cấp công đoàn có thể mời các Anh hùng lao động, những tấm gương công nhân tiêu biểu, thậm chí là những nhân vật có ảnh hưởng tích cực trên mạng xã hội tham gia truyền thông chính sách, pháp luật. Sự hiện diện của những người có tiếng nói gần gũi, thấu hiểu đời sống thợ thuyền sẽ giúp chuyển hóa các quy định pháp luật thành những câu chuyện dung dị, dễ nhớ và tạo sự đồng cảm sâu sắc. 

Cùng với đó, Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Nguyễn Anh Tuấn đặc biệt lưu ý việc tận dụng sức mạnh của công nghệ và mạng xã hội. Trong thời đại số, khi đa số công nhân làm ca đều sở hữu điện thoại thông minh, công đoàn cần sáng tạo các sản phẩm truyền thông dạng micro-learning ngắn gọn, sinh động từ năm đến mười phút trên các nền tảng mạng xã hội hoặc ứng dụng di động nội bộ. 

Người lao động có thể chủ động xem các clip hướng dẫn về thai sản, bảo hiểm y tế, quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng lao động hay kỹ năng an toàn trong những khoảng thời gian rảnh rỗi trên xe buýt đưa đón hoặc tại phòng trọ. Việc tích hợp các bài kiểm tra trắc nghiệm tương tác nhanh để quy đổi thành thời lượng học tập chính thức sẽ giải phóng công nhân khỏi cảnh ngồi nghe thụ động sau một ngày mệt nhọc, biến việc bồi dưỡng thành một trải nghiệm tự nhiên, hấp dẫn.

Ông Nguyễn Anh Tuấn, Ủy viên TƯ Đảng, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam

Đưa cam kết vào Thỏa ước để bảo vệ quyền lợi trọn vẹn

Dù cách làm có linh hoạt đến đâu, mọi sáng kiến sẽ không thể đứng vững nếu thiếu đi sự cam kết bằng văn bản mang tính ràng buộc pháp lý giữa tập thể lao động và người sử dụng lao động. Đây chính là trách nhiệm trực tiếp của công đoàn cơ sở. Tổ chức công đoàn tại doanh nghiệp cần chủ động đưa nội dung dành 8 giờ học tập hưởng nguyên lương vào chương trình nghị sự của các kỳ thương lượng thỏa ước lao động tập thể định kỳ. 

Trong bản thỏa ước, cần quy định rõ các nguyên tắc: thời gian học tập dù được chia nhỏ hay học tập trung đều được hạch toán đầy đủ vào giờ làm việc thực tế có hưởng lương cơ bản; doanh nghiệp tuyệt đối không được lấy lý do tham gia bồi dưỡng để trừ điểm chuyên cần, trừ thưởng năng suất hay cắt giảm các khoản phụ cấp đứng máy của công nhân. Đồng thời, thỏa ước cần xác lập cơ chế giám sát chất lượng, cho phép người lao động đánh giá mức độ thiết thực của bài giảng để điều chỉnh nội dung sát với thực tế sản xuất. 

Chủ trương dành tổng thời gian ít nhất 8 giờ làm việc được hưởng nguyên lương mỗi năm để công nhân nâng cao trình độ là một định hướng nhân văn và có tầm nhìn chiến lược của Đảng trong tiến trình xây dựng giai cấp công nhân hiện đại. Để chủ trương này thực sự đi vào cuộc sống, cần sớm thể chế hóa bằng các quy định pháp luật cụ thể, cùng với những giải pháp tổ chức linh hoạt, phù hợp với đặc thù sản xuất của từng doanh nghiệp. 

Khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, tổ chức Công đoàn và người lao động, 8 giờ học mỗi năm sẽ trở thành cơ hội nâng cao kỹ năng, cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và tạo giá trị thiết thực cho cả người lao động lẫn doanh nghiệp.