Năng lượng hạt nhân trở lại trung tâm chiến lược năng lượng toàn cầu

Toàn cảnh nhà máy điện hạt nhân Tihange của Bỉ. Ảnh tư liệu: REUTERS/TTXVN

Tại Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về năng lượng hạt nhân tổ chức ngày 10/3 ở Boulogne, gần Paris, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã khẳng định năng lượng nguyên tử không chỉ là công cụ giúp các quốc gia tăng cường độc lập năng lượng mà còn là giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động từ những biến động địa chính trị. Theo ông, việc khôi phục và phát triển điện hạt nhân sẽ giúp các nền kinh tế ổn định hơn trước những cú sốc năng lượng toàn cầu.

Sự lạc quan của ngành công nghiệp hạt nhân diễn ra trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến nhiều bất ổn, từ chiến sự tại Trung Đông đến những căng thẳng địa chính trị giữa các cường quốc. Những người ủng hộ năng lượng hạt nhân cho rằng chính các cuộc khủng hoảng hiện nay đã mở ra cơ hội để nguồn năng lượng này lấy lại vị thế sau nhiều năm bị tranh cãi. Với họ, điện hạt nhân có thể cung cấp nguồn điện ổn định, quy mô lớn và gần như không phát thải carbon, góp phần giúp thế giới thoát khỏi sự phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt.

Pháp là một trong những quốc gia đi đầu trong chiến lược này. Với 57 lò phản ứng đang hoạt động, điện hạt nhân hiện chiếm khoảng 68% sản lượng điện của nước này. Chính phủ Pháp đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng thêm các lò phản ứng thế hệ mới EPR nhằm củng cố vai trò của điện hạt nhân trong hệ thống năng lượng quốc gia. Sáu lò EPR mới đã được thông qua, và Paris đang cân nhắc xây dựng thêm 8 lò khác trong những năm tới. Theo Tổng thống Macron, Pháp có tham vọng trở thành “mũi nhọn” của sự phục hưng hạt nhân trên toàn cầu.

Bên cạnh các lò phản ứng quy mô lớn, Pháp cũng đặt nhiều kỳ vọng vào công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Đây được xem là thế hệ lò phản ứng mới với chi phí thấp hơn, thời gian xây dựng ngắn hơn và có thể triển khai linh hoạt hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Chính phủ Pháp đã cam kết hỗ trợ tài chính cho các startup phát triển công nghệ SMR trong khuôn khổ chương trình đầu tư “France 2030”, coi đây là một phần quan trọng của chiến lược năng lượng dài hạn.

Tuy nhiên, tham vọng phục hưng điện hạt nhân cũng đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề tài chính. Chi phí xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới thường rất cao và thời gian triển khai kéo dài. Riêng dự án xây dựng sáu lò EPR thế hệ mới của Pháp đã được ước tính lên tới hơn 83 tỷ euro (96,5 tỷ USD), trong khi một số đánh giá cho rằng tổng chi phí có thể vượt 100 tỷ euro. Hiện tại, nhà nước Pháp – cổ đông chính của tập đoàn EDF – đang phải đứng ra bảo lãnh phần lớn nguồn vốn cho các dự án này.

Ở cấp độ châu Âu, cuộc tranh luận về vai trò của điện hạt nhân vẫn còn nhiều khác biệt. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho rằng việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong quá khứ là một sai lầm chiến lược của châu Âu, vì điều đó khiến lục địa này mất đi một nguồn năng lượng ổn định và ít phát thải. Quan điểm này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Đức – quốc gia đã quyết định từ bỏ điện hạt nhân – từng phản đối mạnh mẽ việc coi năng lượng hạt nhân là một phần của chính sách năng lượng sạch của Liên minh châu Âu.

Trên phạm vi toàn cầu, nhiều quốc gia đang thúc đẩy kế hoạch mở rộng năng lượng hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi sang xe điện và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Một liên minh các quốc gia ủng hộ năng lượng hạt nhân đã đặt mục tiêu tăng gấp ba công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mục tiêu này sẽ đòi hỏi nguồn đầu tư khổng lồ, có thể lên tới khoảng 1.000 tỷ USD trong vòng hai thập kỷ tới.

Mặc dù vậy, vai trò của điện hạt nhân trong hệ thống năng lượng toàn cầu hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Theo các báo cáo quốc tế, nguồn năng lượng này chỉ chiếm khoảng 9% sản lượng điện toàn cầu, thấp hơn đáng kể so với mức gần 18% vào giữa những năm 1990. Dù có 66 lò phản ứng mới đang được xây dựng, phần lớn tập trung tại Trung Quốc, quá trình mở rộng ngành hạt nhân vẫn diễn ra chậm do chi phí cao và các rào cản kỹ thuật.

Bên cạnh đó, điện hạt nhân vẫn phải đối mặt với sự phản đối từ các tổ chức bảo vệ môi trường. Các nhóm như Greenpeace cho rằng năng lượng hạt nhân không phải là giải pháp nhanh chóng để thay thế nhiên liệu hóa thạch và cảnh báo về các rủi ro liên quan đến an toàn, chất thải phóng xạ cũng như sự phụ thuộc vào những yếu tố địa chính trị. Theo họ, năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời vẫn là con đường hiệu quả hơn để giảm phát thải carbon.

Dù vậy, trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với những bất ổn năng lượng ngày càng lớn, điện hạt nhân dường như đang quay trở lại trung tâm của các chiến lược năng lượng quốc gia. Những cuộc khủng hoảng địa chính trị và biến động giá dầu có thể khiến nhiều quốc gia xem xét lại vai trò của nguồn năng lượng này, coi nó như một trụ cột quan trọng để đảm bảo an ninh năng lượng và đạt được mục tiêu trung hòa carbon trong những thập kỷ tới.

Đào Dũng (TTXVN)