Nâng pH đất phèn - chìa khóa hạ giá thành lúa hè thu ở Tứ giác Long Xuyên

Hội thảo tổng kết mô hình “Hành trình xanh-Đất khỏe, cây trồng khỏe” tại Hợp tác xã Nông nghiệp Thuận Phú (xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang), nhằm đánh giá hiệu quả giải pháp nâng pH đất phèn, giảm chi phí sản xuất lúa hè thu 2026. (Nguồn ảnh: Bình Điền)

Đất phèn vẫn là “nút thắt” của sản xuất lúa

Trong bối cảnh vụ hè thu 2026 đối mặt với mưa nhiều, thời tiết cực đoan, dịch hại gia tăng và chi phí vật tư còn ở mức cao, mô hình “Hành trình xanh-Đất khỏe, cây trồng khỏe” đã cho thấy một hướng đi đáng chú ý: xử lý đất phèn ngay từ đầu vụ để giảm giá thành và nâng hiệu quả sản xuất lúa.

Kết quả theo dõi trên 5ha của 5 hộ xã viên cho thấy lợi nhuận bình quân đạt 26,67 triệu đồng/ha, cao hơn ruộng canh tác theo tập quán 4,84 triệu đồng/ha. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở việc nâng pH đất từ mức 3,5 lên 5,0-5,8 trong 20 ngày đầu sau sạ.

Tứ giác Long Xuyên là khu vực có diện tích đất phèn lớn. Hệ thống thủy lợi nhiều năm qua giúp rửa phèn tầng mặt, song tầng sinh phèn bên dưới vẫn còn tiềm ẩn nguy cơ tái chua hóa khi mực nước hạ thấp và đất bị oxy hóa.

Vụ hè thu là thời điểm rủi ro cao nhất. Sau giai đoạn khô hạn cuối vụ đông xuân, đất thường nứt nẻ, oxy thâm nhập sâu; những cơn mưa đầu mùa hòa tan acid mới hình thành và kéo nhôm, sắt hòa tan lên tầng mặt đúng lúc bộ rễ lúa còn non yếu. Tại Thạnh Mỹ Tây, pH đất đầu vụ chỉ 3,5, thấp hơn nhiều so với ngưỡng thích hợp cho cây lúa.

PH tăng 1,3 đơn vị, rễ lúa thay đổi rõ rệt

Mô hình do Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền triển khai, sử dụng giống OM18, gieo sạ bằng drone 150kg/ha từ ngày 29/4/2026.

Quy trình kỹ thuật gồm bón lót Đầu Trâu Bio-Canxi trước sạ, kết hợp Đầu Trâu Bio Lúa 1 ở giai đoạn thúc và Đầu Trâu Bio Lúa 2 ở giai đoạn đón đòng.

Theo theo dõi của mô hình, pH đất ruộng trình diễn tăng từ 3,5 lên 4,4 lúc sạ, đạt 5,5 ở 10 ngày sau sạ và 5,8 ở 20 ngày sau sạ; trong khi ruộng đối chứng chỉ đạt 4,5.

Thạc sĩ Hồ Thế Huy, Phó Giám đốc Marketing Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền, cho biết việc nâng pH trên đất phèn không chỉ là thay đổi một chỉ số hóa học mà còn làm giảm độc nhôm, sắt, giải phóng lân bị cố định và tạo điều kiện cho vi sinh vật đất hoạt động trở lại. Canxi giúp cải thiện môi trường rễ, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng và giúp cây phục hồi nhanh sau sạ.

Số liệu đồng ruộng cho thấy ở 20 ngày sau sạ, rễ lúa ruộng mô hình dài 12-15cm, gấp đôi ruộng đối chứng; đến 30 ngày sau sạ đạt 25-30cm với nhiều rễ trắng, rễ to. Lúa sinh trưởng đồng đều, hạn chế chết vũng và không phải cấy dặm.

Đáng chú ý, ruộng đối chứng có số chồi ban đầu cao hơn, nhưng tỷ lệ chồi hữu hiệu cuối vụ của mô hình lại đạt 81,8%, cao hơn đối chứng 78,2%. Điều này giúp số hạt chắc trên bông đạt 74 hạt, cao hơn đối chứng 9 hạt; năng suất lúa tươi bình quân đạt 7,32 tấn/ha, tăng 592kg/ha, tương đương 8,8%.

Giá thành giảm mới là thước đo quan trọng

Trong điều kiện giá DAP khoảng 22.000 đồng/kg và ure trên 18.000 đồng/kg, ruộng mô hình sử dụng lượng phân bón cao hơn do có bón lót Bio-Canxi, nhưng chi phí phân bón chỉ tương đương ruộng đối chứng.

Nhờ giảm một lần phun thuốc bảo vệ thực vật, giảm công cấy dặm và cây chống chịu tốt hơn, tổng chi sản xuất của mô hình thấp hơn đối chứng từ 308.000 đến 1,27 triệu đồng/ha. Giá thành sản xuất giảm còn 3.244-3.646 đồng/kg, thấp hơn tập quán cũ khoảng 370 đồng/kg.

Ông Đinh Văn Sang, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thuận Phú, cho biết: Chương trình giúp nông dân tiếp cận quy trình canh tác đồng bộ, ghi chép nhật ký đồng ruộng, áp dụng IPM và ưu tiên thuốc sinh học. Theo ông, khi đất được cải thiện, cây khỏe hơn, nông dân giảm áp lực phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, từ đó tăng lợi nhuận và giảm rủi ro sản xuất.

Bà Hồ Thị Thúy Khoa, cán bộ Trung tâm Dịch vụ xã Thạnh Mỹ Tây, nhận định kết quả mô hình trong vụ lúa hè thu cho thấy việc xử lý đất phèn ngay từ đầu vụ tạo nền tảng cho cây lúa sinh trưởng ổn định, đẻ nhánh đồng đều và hình thành nhiều bông hữu hiệu.

Theo bà Khoa, dù thời tiết vụ hè thu năm nay bất lợi, cả ruộng mô hình và đối chứng đều chịu ảnh hưởng của sâu bệnh, nhưng ruộng áp dụng bộ giải pháp Bio-Canxi vẫn duy trì sinh trưởng tốt và cho hiệu quả kinh tế cao hơn. Việc có ruộng đối chứng liền kề và theo dõi đầy đủ pH đất, sinh trưởng, năng suất và lợi nhuận giúp kết quả có độ tin cậy cao hơn.

Từ kết quả thực tế, Hợp tác xã Thuận Phú và Trung tâm Khuyến nông An Giang đề xuất tiếp tục trình diễn, nhân rộng mô hình trên các vùng đất phèn trung bình và nặng. Trong bối cảnh sản xuất lúa đang chuyển mạnh sang hướng giảm phát thải, tiết kiệm đầu vào và nâng giá trị gia tăng, việc nâng pH đất phèn không còn là giải pháp kỹ thuật đơn lẻ mà đang trở thành chìa khóa để hạ giá thành và tăng sức cạnh tranh cho hạt gạo vùng Tứ giác Long Xuyên” bà Hồ Thị Thúy Khoa, cán bộ Trung tâm Dịch vụ xã Thạnh Mỹ Tây nói.