Nâng sức doanh nghiệp nội để vượt qua nền kinh tế kép

Khoảng cách sau những con số kim ngạch xuất khẩu

Trong nhiều năm qua, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài và mở rộng xuất khẩu là một trong những trụ cột quan trọng của tăng trưởng Việt Nam. Khu vực FDI góp phần đưa Việt Nam trở thành một mắt xích trong các chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo thêm việc làm, thúc đẩy sản xuất công nghiệp và mở rộng độ hiện diện của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đây là thành quả không thể phủ nhận của quá trình hội nhập và cải thiện môi trường đầu tư trong nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, trong bức tranh thành công đó, một vấn đề ngày càng được nhìn nhận rõ hơn là mức độ lan tỏa từ khu vực FDI sang khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn chưa tương xứng; phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn có quy mô nhỏ, phân mảnh và năng suất thấp. Nền kinh tế “hai tốc độ”, “nền kinh tế kép” vì vậy vẫn được các tổ chức, chuyên gia nhắc tới hai khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Như Báo cáo Cập nhật tình hình kinh tế Việt Nam mới đây của Ngân hàng Thế giới (WB) đã gọi đây là biểu hiện của “nền kinh tế kép”. Theo WB, các doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị toàn cầu chỉ chiếm khoảng 5% tổng số doanh nghiệp, nhưng tạo ra một nửa giá trị gia tăng và việc làm, đồng thời chiếm tới 73% kim ngạch xuất khẩu. Ngược lại, khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn phân mảnh, năng suất thấp, với 98% doanh nghiệp có quy mô nhỏ hoặc hoạt động phi chính thức và chỉ 17% tham gia xuất khẩu.

Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc WB tại Việt Nam, Campuchia và Lào, nhìn nhận Việt Nam đã có một hành trình phát triển rất ấn tượng, với tăng trưởng kinh tế nhất quán và thành quả giảm nghèo lớn. Tuy nhiên, bà cũng lưu ý một trong những điểm dễ tổn thương là sự phân tách giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Theo bà, cần suy nghĩ nhiều hơn về cách đầu tư cho khu vực doanh nghiệp trong nước để họ liên kết tốt hơn, hưởng lợi nhiều hơn từ khu vực FDI và trở thành động lực tăng trưởng trong tương lai.

Đây là một gợi ý quan trọng. Vấn đề không phải là đặt doanh nghiệp trong nước đối lập với khu vực FDI, mà là làm thế nào để hai khu vực này kết nối thực chất hơn. Một nền kinh tế mở cần FDI, nhưng một nền kinh tế muốn đi xa hơn cần doanh nghiệp nội đủ năng lực để đứng trong cùng chuỗi sản xuất, từng bước tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn.

Bài toán lớn lên

Nguyên nhân cốt lõi của nền kinh tế kép nằm ở khoảng cách năng lực giữa khu vực FDI và phần lớn doanh nghiệp trong nước. Báo cáo WB chỉ ra, các doanh nghiệp FDI nhập khẩu hơn 50% đầu vào phục vụ xuất khẩu, cao hơn nhiều so với một số nước trong khu vực. Điều này cho thấy doanh nghiệp trong nước còn thiếu năng lực để trở thành nhà cung ứng ổn định trong các chuỗi giá trị do FDI dẫn dắt. Ngay cả trong những ngành được xem là mũi nhọn, sự tham gia của nhà cung ứng trong nước vẫn còn hạn chế, khiến tăng trưởng xuất khẩu chưa chuyển hóa đầy đủ thành năng lực sản xuất nội địa.

Từ góc nhìn khu vực tư nhân, bà Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế, nhấn mạnh rằng khu vực tư nhân trong nước có đóng góp rất lớn cho phát triển và tạo việc làm tại Việt Nam, nhưng nhiều năm qua vai trò này chưa được phản ánh đầy đủ. Theo bà Lan, trong khoảng 1 triệu doanh nghiệp tư nhân trong nước, chỉ một tỷ lệ rất nhỏ thuộc nhóm có quy mô tương đối lớn, còn đại đa số vẫn là doanh nghiệp nhỏ, vừa và siêu nhỏ. Ngoài ra, còn có hàng triệu hộ kinh doanh phi nông nghiệp với lực lượng lao động đáng kể, nhưng khả năng tiếp cận nguồn lực, công nghệ, quản trị và cơ hội nâng cấp vẫn còn nhiều hạn chế. Cơ hội vì thế cũng ít đi. Đơn cử, các dự án lớn đang mở ra cơ hội cho một số doanh nghiệp quy mô lớn nhưng phần đông doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ khó có điều kiện tham gia.

Một khó khăn khác là áp lực cạnh tranh ngay trên thị trường nội địa. Là một nền kinh tế rất mở, với nhiều FTA và dòng hàng hóa, dịch vụ, đầu tư quốc tế ngày càng lớn, doanh nghiệp trong nước không chỉ phải cạnh tranh khi xuất khẩu mà còn chịu sức ép ngay trên sân nhà. Thiếu năng lực đổi mới, quản trị và kết nối thị trường, doanh nghiệp nội dễ đối mặt với rủi ro mắc kẹt ở quy mô nhỏ, năng suất thấp và khó bước vào các chuỗi cung ứng lớn.

Vì vậy, nâng sức doanh nghiệp nội đang là một nhiệm vụ trung tâm của chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Khi doanh nghiệp nội đủ năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng FDI, giá trị gia tăng sẽ được giữ lại nhiều hơn, năng suất lan tỏa rộng hơn và nền kinh tế bớt phụ thuộc vào bên ngoài.

Nâng năng lực hấp thụ để giữ lại giá trị

Trong giai đoạn tới, Việt Nam vẫn cần FDI và vẫn cần duy trì độ mở của nền kinh tế. Đây là lựa chọn phù hợp với một quốc gia đã hội nhập sâu, có vị trí quan trọng trong thương mại khu vực và toàn cầu. Nhưng cách tiếp cận FDI cần thay đổi: không chỉ thu hút thêm vốn, mà phải tạo được lan tỏa mạnh hơn cho doanh nghiệp trong nước.

Ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên Chính sách công, Đại học Fulbright Việt Nam, cho rằng Việt Nam vẫn có mức độ đồng thuận cao trong việc tiếp tục là một nền kinh tế mở, tiếp tục dựa vào FDI và định hướng xuất khẩu. Tuy nhiên, mục tiêu trong giai đoạn tới là dịch chuyển lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Điều này đòi hỏi không chỉ thu hút FDI chất lượng hơn, mà còn phải thiết kế chính sách để doanh nghiệp trong nước có thể tham gia, học hỏi và lớn lên trong các chuỗi giá trị. Đây cũng là hướng đi phù hợp để vượt qua nền kinh tế kép.

Một yêu cầu khác là xây dựng sân chơi bình đẳng hơn giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Theo các chuyên gia, dù thu hút FDI tiếp tục đóng vai trò quan trọng, chính sách phát triển khu vực tư nhân trong nước cũng cần được đặt ở vị trí trung tâm, bởi đây là lực lượng quyết định năng lực nội sinh và độ bền của tăng trưởng. Điều này không có nghĩa là ưu ái doanh nghiệp nội bằng bảo hộ khép kín. Ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam cần được hỗ trợ để cạnh tranh tốt hơn trong một thị trường mở, được kết nối thực chất với các doanh nghiệp FDI. Xét cho cùng, chính sách tốt không phải là che chắn doanh nghiệp khỏi cạnh tranh, mà là giúp họ đủ năng lực để tham gia cạnh tranh.

Nền kinh tế kép là một cảnh báo, nhưng cũng là một cơ hội để Việt Nam điều chỉnh cách thức khai thác hội nhập, biến sự hiện diện của các chuỗi giá trị toàn cầu thành năng lực của doanh nghiệp trong nước. Vượt qua nền kinh tế kép vì vậy không phải là làm giảm vai trò của khu vực FDI, mà là nâng vai trò của doanh nghiệp trong nước. Khi khu vực doanh nghiệp trong nước đủ mạnh, tăng trưởng sẽ có nền tảng lan tỏa rộng hơn, năng suất được cải thiện bền vững hơn và mục tiêu phát triển thu nhập cao có thêm một trụ cột vững chắc từ bên trong.