Nền tảng thể chế quan trọng mở đường cho 'kỳ tích sông Hồng'

Mở khóa không gian phát triển ven sông

Khái niệm “kỳ tích sông Hồng” được nhắc đến như một khát vọng phát triển lớn của Hà Nội: biến dòng sông lịch sử thành trục cảnh quan - văn hóa - kinh tế mang tầm vóc quốc tế. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, yếu tố then chốt không chỉ là nguồn lực đầu tư mà chính là hành lang pháp lý.

Sông Hồng, đoạn chảy qua Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Trong suốt nhiều thập kỷ, sông Hồng luôn giữ vai trò đặc biệt đối với Hà Nội, vừa là yếu tố địa lý định hình cấu trúc đô thị, vừa là tuyến phòng chống thiên tai quan trọng. Tuy nhiên, do những ràng buộc chặt chẽ về hành lang thoát lũ và quản lý đê điều, khu vực hai bên sông vẫn chưa phát huy được tiềm năng phát triển tương xứng với vị thế trung tâm của Thủ đô.

Việc ban hành Luật Thủ đô 2024 đã tạo bước chuyển đáng chú ý khi lần đầu tiên đặt ra cơ chế pháp lý mang tính đặc thù cho quản lý, khai thác và phát triển không gian ven sông. Thay vì tiếp cận sông Hồng chủ yếu dưới góc độ phòng chống lũ, luật hướng tới cách tiếp cận tổng thể, hài hòa giữa an toàn thủy lợi và phát triển đô thị bền vững. Trong đó xác định sông Hồng là trục xanh, trục cảnh quan trung tâm, phát triển đô thị hài hòa hai bên bờ sông, bảo đảm môi trường sống trong lành, an ninh nguồn nước và kết nối hạ tầng vùng.

Các quy định mới cho phép xây dựng, cải tạo hệ thống đê điều phù hợp với quy hoạch phòng chống lũ; đồng thời mở ra khả năng khai thác quỹ đất bãi sông theo định hướng đã được phê duyệt. Đây được xem là bước “mở khóa” quan trọng về thể chế - yếu tố từng là điểm nghẽn lớn nhất trong nhiều năm qua.

Không gian ven sông, từ chỗ bị hạn chế khai thác, nay có cơ sở pháp lý để phát triển đô thị, dịch vụ, văn hóa và các không gian công cộng, nhưng vẫn đặt yêu cầu bảo đảm tuyệt đối an toàn thoát lũ.

Một trong những thay đổi quan trọng mà Luật Thủ đô mang lại chính là sự chuyển dịch tư duy phát triển đô thị gắn với sông Hồng. Nếu trước đây dòng sông chủ yếu được nhìn nhận như tuyến phòng chống thiên tai, thì nay được định vị là trục không gian chiến lược của Hà Nội trong tương lai.

Theo định hướng quy hoạch, khu vực sông Hồng sẽ trở thành không gian xanh trung tâm, kết nối các giá trị sinh thái, văn hóa và đời sống đô thị. Quy hoạch phân khu sông Hồng được phê duyệt tập trung trên đoạn dài khoảng 40km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với phạm vi nghiên cứu khoảng 11.000ha, trong đó diện tích mặt nước khoảng 3.600ha và đất bãi khoảng 5.000ha. Đây là khu vực có quy mô đất gần gấp hai lần diện tích khu nội đô lịch sử, mở ra dư địa phát triển rất lớn cho Thủ đô.

Quy hoạch cho phép gia tăng khả năng dung nạp khoảng 300.000 người, gồm cải tạo, chỉnh trang khoảng 215.000 người và phát triển mới khoảng 85.000 người, đồng thời phục vụ việc di dời các khu dân cư có nguy cơ sạt lở, ngập lụt và thiếu hạ tầng xã hội.

Theo đại biểu Quốc hội Đào Chí Nghĩa (Đoàn đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ), việc phân cấp cho Hà Nội chủ động tổ chức thực hiện quy hoạch phân khu sông Hồng và sông Đuống sẽ tạo điều kiện rút ngắn quy trình, đáp ứng nhu cầu không gian văn hóa cộng đồng, cảnh quan xanh - sạch - đẹp và phát triển đô thị hài hòa hai bên sông.

Luật Thủ đô vì vậy không chỉ là công cụ quản lý mà còn tạo nền tảng để hình thành hệ thống không gian ven sông đa chức năng gồm công viên, quảng trường, tuyến đi bộ, công trình văn hóa - dịch vụ và hạ tầng đô thị hiện đại.

Sông Hồng, đoạn chảy qua Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Bảo đảm hài hòa giữa phát triển và an toàn

Điểm đáng chú ý của Luật Thủ đô 2024 là không đánh đổi an toàn phòng chống thiên tai để lấy tăng trưởng đô thị. Các quy định liên quan đến khu vực sông Hồng đều nhấn mạnh nguyên tắc phát triển phải gắn với bảo đảm hành lang thoát lũ và an toàn hệ thống đê điều.

Việc xây dựng tại khu vực bãi sông chỉ được thực hiện khi phù hợp quy hoạch phòng chống lũ và quy hoạch xây dựng đã được phê duyệt. Các công trình không được tôn cao bãi sông, bảo đảm không cản trở dòng chảy và khả năng tiêu thoát nước.

Luật cũng cho phép tồn tại một số khu dân cư hiện hữu tại bãi sông và xây dựng mới với tỷ lệ phù hợp theo quy hoạch, đồng thời ưu tiên phát triển các công trình phục vụ mục đích công cộng. Cách tiếp cận này thể hiện tư duy quản lý hiện đại: phát triển dựa trên khoa học quy hoạch và quản trị rủi ro, thay vì hạn chế tuyệt đối như trước đây.

Bên cạnh đó, UBND thành phố Hà Nội được trao quyền điều chỉnh cục bộ quy hoạch chung và quy hoạch chuyên ngành hạ tầng kỹ thuật, tạo sự chủ động trong quản lý không gian sông, khắc phục tình trạng chồng chéo giữa các quy hoạch trước đây.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, Luật Thủ đô 2024 đã bổ sung nhiều quy định đột phá liên quan đến quản lý không gian, kiến trúc và phát triển đô thị ven sông, tạo điều kiện hoàn thiện quy hoạch phân khu sông Hồng và triển khai các định hướng phát triển dài hạn.

Luật cho phép xây dựng các tuyến đê mới phù hợp quy hoạch phòng chống lũ, khai thác hiệu quả quỹ đất bãi sông, đồng thời áp dụng các cơ chế đặc thù về khoa học, công nghệ và huy động nguồn lực. Đây được xem là động lực quan trọng để hình thành trục phát triển trung tâm mới của Thủ đô, kết hợp hài hòa không gian xanh sinh thái, văn hóa lịch sử và dịch vụ du lịch.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng - Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, trong ba khâu đột phá gồm cơ chế chính sách, hạ tầng và nguồn lực, Luật Thủ đô 2024 chính là khâu đột phá quan trọng nhất về thể chế, tạo điều kiện để Hà Nội phát triển nhanh và bền vững.

Luật Thủ đô không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt mà còn đặt nền móng cho tầm nhìn phát triển dài hạn của Hà Nội trong nhiều thập kỷ tới. Việc phát triển sông Hồng gắn với quy hoạch đô thị, hạ tầng giao thông và không gian xanh sẽ góp phần tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng cân bằng hơn giữa hai bờ sông.

Cấu trúc đô thị mới với sông Hồng là trục xanh trung tâm được kỳ vọng sẽ giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử, đồng thời tạo động lực phát triển cho các khu vực phía Bắc và phía Đông thành phố, thúc đẩy liên kết vùng và mở rộng không gian phát triển của Thủ đô.

Quá trình này cũng hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân, bảo tồn các giá trị văn hóa - lịch sử ven sông và xây dựng hình ảnh Hà Nội xanh, sạch, đẹp, phát triển bền vững.

“Kỳ tích sông Hồng” là quá trình phát triển lâu dài, đòi hỏi sự đồng bộ giữa quy hoạch, đầu tư và quản trị đô thị. Trong tiến trình đó, Luật Thủ đô đóng vai trò như chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa thể chế. Khi khung pháp lý đã được thiết lập, thách thức tiếp theo là tổ chức thực hiện hiệu quả, bảo đảm sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và sự đồng thuận của người dân để các định hướng trong luật chuyển hóa thành những không gian sống cụ thể, những công trình biểu tượng và giá trị phát triển bền vững.

Với nền tảng thể chế mới cùng quyết tâm đổi mới trong quản lý đô thị, sông Hồng đang đứng trước cơ hội bước vào một giai đoạn phát triển mới - nơi dòng sông lịch sử không chỉ chảy qua Thủ đô mà trở thành trung tâm kiến tạo tương lai của Hà Nội, hiện thực hóa khát vọng về một “kỳ tích sông Hồng” trong kỷ nguyên phát triển mới.

Hồng Thái