Nét văn hóa dân tộc trong những ngày Tết đến, Xuân về

Quang cảnh rộn ràng ngày Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam. Ảnh: Internet

Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao của đất trời, mà còn là không gian văn hóa kết tinh bản sắc dân tộc - nơi đạo lý, phong tục, tín ngưỡng, lối sống và tâm hồn người Việt được bộc lộ rõ nét nhất.

Với người Việt, Tết là điểm khởi đầu của một chu trình mới. Khi những cơn gió lạnh cuối đông nhường chỗ cho hơi thở dịu dàng của mùa xuân, khi cành đào hé nụ nơi miền Bắc, mai vàng bung sắc ở phương Nam, lòng người cũng rộn ràng những mong ước an lành.

Quan niệm “đầu xuôi, đuôi lọt” khiến người Việt dành cho những ngày đầu năm sự trân trọng đặc biệt. Từ cách ăn nói, cư xử, đến việc lựa chọn người xông đất, mở hàng, xuất hành… tất cả đều gửi gắm niềm tin về một năm mới thuận hòa, may mắn. Ẩn sau đó là triết lý sống hướng thiện, cầu mong hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng.

Tết vì thế không đơn thuần là ngày nghỉ, mà là một nghi lễ văn hóa lớn của cả dân tộc.

Một trong những nét văn hóa sâu sắc nhất của Tết Việt chính là tục thờ cúng tổ tiên. Trong những ngày cuối năm, dù bận rộn đến đâu, mỗi gia đình cũng dành thời gian sửa sang bàn thờ, lau dọn nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ tất niên và lễ cúng giao thừa.

Khoảnh khắc thắp nén hương trầm, người Việt tin rằng tổ tiên sẽ trở về sum họp cùng con cháu. Đó không phải là mê tín, mà là biểu hiện sinh động của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, của ý thức về sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Bàn thờ ngày Tết không chỉ là nơi linh thiêng, mà còn là trung tâm kết nối tinh thần gia đình. Trước bàn thờ tổ tiên, mọi hiềm khích được xóa nhòa, mọi lo toan tạm gác lại, để con cháu hướng về cội rễ, soi mình trong những giá trị bền vững của gia phong, dòng tộc.

Nếu có điều gì khiến Tết trở nên khác biệt so với mọi ngày trong năm, thì đó chính là tinh thần đoàn viên. Dù đi đâu, làm gì, Tết vẫn là lý do để người Việt tìm đường trở về nhà.

Những chuyến xe cuối năm chật kín, những bến tàu đông người, những con đường quê rộn ràng bước chân trở lại… tất cả tạo nên một bức tranh sống động về khát vọng sum họp. Trong bữa cơm ngày Tết, không chỉ có thức ăn ngon, mà còn có tiếng cười, có câu chuyện năm cũ, có sự sẻ chia và yêu thương.

Gia đình – tế bào của xã hội – được đặt vào vị trí trung tâm của văn hóa Tết. Ở đó, người già được kính trọng, trẻ nhỏ được yêu thương, các mối quan hệ được hàn gắn, bồi đắp. Tết vì thế trở thành “khoảng lặng” quý giá để con người sống chậm lại, sống sâu hơn với những giá trị nhân văn.

Không thể nói đến Tết mà thiếu đi những món ăn truyền thống. Mỗi món ăn ngày Tết không chỉ mang hương vị riêng, mà còn hàm chứa triết lý văn hóa và ký ức cộng đồng.

Bánh chưng xanh, bánh tét dài là biểu tượng của đất trời, của sự vuông tròn, no đủ. Nồi bánh chưng nghi ngút khói bên bếp lửa đêm đông là ký ức chung của nhiều thế hệ, nơi ông bà kể chuyện xưa, cha mẹ truyền cho con cái những câu chuyện về nguồn cội.

Mâm cỗ ngày Tết với thịt đông, giò chả, canh măng, dưa hành, củ kiệu… thể hiện sự giao hòa âm dương, ngũ hành, thể hiện ước mong về một năm sung túc, cân bằng. Mỗi vùng miền có cách chuẩn bị Tết khác nhau, nhưng tất cả đều gặp nhau ở tinh thần trân trọng truyền thống và gắn bó cộng đồng.

Sáng mùng Một Tết, khi tiếng chúc tụng vang lên từ ngõ xóm đến từng mái nhà, cũng là lúc văn hóa ứng xử truyền thống của người Việt được thể hiện rõ nét. Chúc Tết không chỉ là lời nói, mà là cách trao gửi thiện ý, mong ước tốt đẹp cho nhau.

Phong tục lì xì – nét đẹp văn hóa truyền thống được người Việt gìn giữ và lưu truyền đến ngày nay. Ảnh: Internet

Phong tục mừng tuổi - trao những bao lì xì đỏ thắm - mang ý nghĩa chúc phúc, cầu may cho trẻ nhỏ và thể hiện sự kính trọng đối với người cao tuổi. Giá trị của bao lì xì không nằm ở số tiền, mà ở tấm lòng, ở sự kết nối giữa các thế hệ.

Trong xã hội hiện đại, phong tục này vẫn được duy trì, dù có nhiều biến đổi. Điều quan trọng là tinh thần nhân ái, sự sẻ chia và lòng hướng thiện vẫn được trao truyền qua mỗi mùa Xuân.

Tết cũng là dịp người Việt hướng về đời sống tâm linh. Đi lễ chùa đầu năm, xin chữ ông đồ, hái lộc xuân… là những nét đẹp phản ánh khát vọng hướng thiện, cầu an, cầu trí tuệ và đạo đức.

Hình ảnh ông đồ già bên phố viết những nét thư pháp đầu năm không chỉ là hoài niệm, mà còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học, trọng chữ nghĩa – một giá trị cốt lõi của văn hóa Việt.

Tín ngưỡng dân gian trong ngày Tết không xa rời cuộc sống, mà gắn chặt với ước mong rất đời thường: gia đình yên ấm, con cháu trưởng thành, mùa màng bội thu, xã hội bình yên.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa Tết đứng trước nhiều thách thức. Lối sống nhanh, sự du nhập của các hình thức giải trí hiện đại khiến một số phong tục dần mai một. Tuy nhiên, Tết vẫn tồn tại bền bỉ, bởi nó đáp ứng nhu cầu sâu thẳm nhất của con người: nhu cầu trở về, nhu cầu được thuộc về một cộng đồng, một truyền thống.

Giữ gìn văn hóa Tết không có nghĩa là bảo thủ, mà là biết chọn lọc những giá trị cốt lõi để trao truyền cho thế hệ sau. Từ việc dạy trẻ em hiểu ý nghĩa của mâm cỗ, của nén hương, của lời chúc đầu năm, đến việc tạo không gian sum họp gia đình – tất cả đều góp phần nuôi dưỡng bản sắc dân tộc.

Trung Anh