Nếu muốn, bạn có thể là một tác giả và nhân vật của tủ sách “Tự truyện bình dân”

Ngoài nhà cửa, tiền bạc và những tài sản có thể đo đếm, mỗi người chúng ta còn có một gia tài tinh thần: cuộc đời mình cùng những trải nghiệm không ai có thể sống thay. Kể lại và ghi lại những câu chuyện bình dị, nhưng kỷ niệm không quên ấy, là trao cho con cháu cơ hội hiểu ông bà, cha mẹ đã từng sống và lao động ra sao để có ngày hôm nay.

Từ tinh thần của tủ sách “Chuyện đời tôi”, chúng tôi gửi lời mời tới tất cả quý vị và các bạn cùng tham gia tủ sách “Tự truyện bình dân” mong khơi dậy nhu cầu kể lại đời mình, với sự đồng hành của những người cầm bút.

1. Một gia tài còn đang nằm trong trí nhớ của bạn, có thể bị lãng quên

Trong nhiều gia đình, có những câu chuyện chỉ được nhắc bên mâm cơm, trong một lần giỗ chạp hoặc khi người già bất chợt nhớ chuyện xưa. Đó có thể là ngày người cha lên đường nhập ngũ, những năm người mẹ một mình nuôi con, một cuộc chạy giặc, chuyến đi xây dựng vùng kinh tế mới, hay lần cả nhà vượt qua cảnh túng thiếu. Người kể thường kết thúc bằng một câu giản dị: “Ngày ấy khổ lắm!”. Con cháu nghe rồi để đấy, nghĩ rằng còn nhiều dịp hỏi thêm.

Nhưng không phải lúc nào cũng còn một dịp khác. Khi người giữ ký ức qua đời, nhiều câu hỏi của gia đình mãi mãi không có lời giải. Một tấm ảnh không còn ai biết tên người chụp cùng; một lá thư không rõ gửi từ đâu; một người đồng đội từng cứu cha mình nhưng con cháu chưa kịp hỏi tên… Những mất mát ấy khó đo bằng tiền, nhưng có thể để lại khoảng trống rất lâu.

Viết tự truyện là một cách giữ lại những điều tưởng nhỏ bé ấy. Qua câu chuyện của một người, con cháu có thể hiểu một gia đình đã gây dựng nếp sống thế nào, vì sao ông bà quý từng hạt gạo, vì sao cha mẹ luôn nhắc phải giữ lời hứa. Kinh nghiệm làm nghề, cách ứng xử trong hoạn nạn, cả một quyết định sai lầm và cái giá phải trả đều có thể trở thành bài học hữu ích.

Giá trị của một đời người không chỉ nằm ở số năm đã sống. Có người tuổi còn trẻ đã trải qua những bước ngoặt lớn; có người sống lặng lẽ nhưng dành cả đời chăm sóc người thân, giữ nghề, giữ đất, nuôi con trưởng thành. Một cuộc đời bình yên cũng có chiều sâu của nó. Không thể lấy sự nổi tiếng, những chuyến đi xa hay thành tích làm thước đo duy nhất cho một câu chuyện đáng kể.

Vì thế, “Tự truyện bình dân” trước hết là một lời mời dành cho những con người bình thường. “Bình dân” nói đến sự gần gũi và rộng mở về người kể, về đề tài; giá trị cuốn sách vẫn phải được tạo nên bằng sự chân thực, cẩn trọng và công phu. Một người mẹ chưa từng bước lên diễn đàn vẫn có thể để lại những trang viết khiến nhiều người xúc động. Một người thợ có thể trao truyền kinh nghiệm của cả đời làm nghề qua chính câu chuyện mưu sinh.

2. Từ một tủ sách đến cơ hội kể chuyện đời mình

Ý tưởng đưa những cuộc đời bình dị vào sách đã có một dấu mốc đáng nhớ. Tủ sách “Chuyện đời tôi” của NXB Công an nhân dân, do nhà văn Đặng Vương Hưng khởi xướng, trực tiếp tổ chức thực hiện và được hình thành từ đầu năm 2007; gần 20 năm qua, chúng tôi đã trợ giúp hàng trăm nhân vật trở thành tác giả. Mô hình xã hội hóa cho phép nhân vật thỏa thuận với nhà văn về việc thực hiện tác phẩm và chủ động phát hành sách. Đỉnh cao của ý tưởng này, là cuộc thi viết tự truyện mang tên “Sự hối hận và niềm tin hướng thiện” với hàng ngàn phạm nhân tham gia...

Bằng kinh nghiệm thực tế nêu trên, điều cần tiếp tục mở rộng là cơ hội để nhiều người được kể, được lắng nghe. Một cuốn tự truyện không nhất thiết phải bao quát mọi năm tháng từ lúc sinh ra. Người viết có thể chọn một chặng đời, một nghề nghiệp, một hành trình vượt khó hay những ký ức sâu đậm nhất. Có cuốn sách hướng tới đông đảo bạn đọc; cũng có cuốn trước hết dành cho gia đình, dòng họ và những người thân quen.

Với các cựu chiến binh, cựu Công an nhân dân, cán bộ kháng chiến, cựu thanh niên xung phong, việc ghi lại ký ức còn giúp lưu giữ những chi tiết về đồng đội, đơn vị và địa bàn hoạt động. Một cái tên, một phiên hiệu, một địa danh được nhớ đúng có thể mở thêm hướng tìm hiểu cho người đến sau. Những chuyện ấy càng được đối chiếu với thư từ, nhật ký, ảnh và giấy tờ còn giữ được thì càng đáng tin cậy.

Với doanh nhân, công chức, giáo viên, thầy thuốc, nông dân hay người lao động tự do, chất liệu có thể bắt đầu ngay từ công việc thường ngày. Lần đầu học nghề, một lần làm ăn thất bại, một người thầy đã nâng đỡ, một việc tử tế được nhận lúc khó khăn… đều có thể là đầu mối để lần theo câu chuyện đời mình.

Tự truyện cũng cần dành chỗ cho những điều chưa trọn vẹn. Khi đủ bình tĩnh nhìn lại một lần vấp ngã, người kể có thể giúp người đọc hiểu vì sao mình từng lựa chọn như vậy, đã sửa sai ra sao. Sự thành thật ấy tạo nên sức thuyết phục. Người đọc cần được gặp một con người có thật, với giới hạn và nỗ lực của họ.

3. Bạn kể chuyện, người cầm bút cùng bạn làm sách

“Tôi không biết viết văn thì làm sao có sách?” là băn khoăn dễ hiểu. Người muốn tham gia có thể tự viết, nhờ người thân ghi lại, hoặc kể chuyện để nhà văn chấp bút. Điều cần chuẩn bị trước hết là những ký ức và tư liệu mình đang có, cùng mong muốn chia sẻ chúng một cách trung thực.

Bạn có thể bắt đầu bằng vài trang ghi những mốc chính trong đời, những người không thể quên và những chuyện muốn kể nhất. Hãy tìm lại ảnh cũ, thư từ, sổ tay, nhật ký, giấy tờ của gia đình; ghi rõ tên người, địa điểm và thời gian nếu còn nhớ. Khi chưa chắc chắn, cứ đánh dấu để tìm hiểu thêm. Đừng vì muốn câu chuyện liền mạch mà điền vào chỗ trống bằng những chi tiết chưa được kiểm chứng.

Những người có nhu cầu thực hiện tự truyện, hồi ký có thể liên hệ với “Trái tim người lính” để trao đổi và được kết nối, trợ giúp trong điều kiện cho phép. Các nhà văn đồng hành có thể giúp phỏng vấn, sắp xếp tư liệu, xây dựng bố cục, chấp bút và hoàn thiện bản thảo. Người kể cần được đọc lại, xác nhận nội dung; cách ghi tên tác giả và người chấp bút được thống nhất ngay từ đầu, phù hợp với đóng góp thực tế.

Đây là hoạt động bằng kinh phí xã hội hóa. Chi phí chấp bút, biên tập, thiết kế, xuất bản, in ấn và việc phát hành cần được các bên trao đổi rõ theo quy mô cuốn sách và khả năng của người thực hiện. Việc tổ chức xuất bản phải phối hợp với nhà xuất bản theo quy định. Sự tận tâm của người hỗ trợ cần đi cùng một thỏa thuận minh bạch, để người tham gia biết mình sẽ làm gì và nhận được kết quả nào.

Cùng với việc làm sách, “Trái tim người lính” tiếp tục mong đón nhận thông tin về thư tay, nhật ký, sổ tay, bút tích, ảnh, ký họa, bản đồ và những tư liệu liên quan đến các cuộc kháng chiến, công cuộc bảo vệ biên giới, biển đảo. Những gia đình có nguyện vọng trao tặng có thể liên hệ để thống nhất việc tiếp nhận, bảo quản và sử dụng. Nguồn tư liệu ấy có thể góp phần phục vụ biên soạn các bộ sách “Những lá thư thời chiến Việt Nam”, “Nhật ký thời chiến Việt Nam” và các hoạt động tri ân.

Chúng tôi trân trọng mời những người từng mặc áo lính, những người có công với đất nước và mọi bạn đọc có câu chuyện muốn gửi lại cùng tham gia. Các con, các cháu cũng có thể bắt đầu bằng việc ngồi xuống nghe ông bà, cha mẹ kể chuyện, ghi âm với sự đồng ý của người kể, rồi cùng họ chọn điều cần lưu giữ. Không cần đợi đến tuổi 60 mới viết; cũng không cần đợi gom đủ tư liệu mới ghi những dòng đầu tiên.

Hãy bắt đầu từ một ký ức mà bạn muốn con cháu mình biết. Khi được viết ra bằng sự chân thành, câu chuyện riêng ấy có thể giúp người thân hiểu nhau hơn, giúp một người đọc tìm được sự đồng cảm, và giữ lại một phần đời sống của thời mình đã sống. Đó cũng là cách cùng “Trái tim người lính” thực hiện với tinh thần “Kết nối và Chia sẻ”, “Tôn vinh và Tri ân”.

Cuộc đời bạn có những điều chỉ bạn mới kể được. Xin đừng để những điều ấy mất đi khi chưa kịp thành lời. Bạn chỉ cần liên hệ qua tin nhắn (Messenger), cung cấp cho chúng tôi lý lịch tự thuật của mình, một ngày sau sẽ nhận được Đề cương tự truyện. Khi đã thống nhất nội dung Đề cương ấy, khoảng một tháng sau chúng tôi sẽ chuyển cho bạn hàng trăm trang bản thảo cuốn sách viết về cuộc đời, mà bạn sẽ đứng tên tác giả!

Hà Nội, 11/11/2026
Đặng Vương Hưng