Quảng Ninh: Đánh thức sắc màu di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc

Kho tàng di sản đa dạng, đậm đà bản sắc

Di sản văn hóa phi vật thể là những giá trị tinh thần được cộng đồng sáng tạo, lưu truyền và trao truyền qua nhiều thế hệ bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn cùng các hình thức khác. Tại Quảng Ninh, những giá trị ấy hiện diện trong đời sống thường ngày, từ tiếng nói, chữ viết, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian đến lễ hội, tín ngưỡng và tập quán xã hội.

Theo thống kê, Quảng Ninh hiện có 362 di sản văn hóa phi vật thể thuộc 7 loại hình. Trong đó, có 76 lễ hội dân gian truyền thống, 25 di sản nghề thủ công truyền thống, 22 di sản nghệ thuật trình diễn dân gian, 14 di sản ngữ văn dân gian, 168 di sản tập quán xã hội, 7 di sản tiếng nói, chữ viết và 50 di sản tri thức dân gian. Những con số này cho thấy chiều sâu văn hóa cũng như sự phong phú trong đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Hát Then (Ảnh: Báo Dân Tộc và Phát triển)

Nổi bật trong kho tàng di sản là các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian mang đậm dấu ấn từng cộng đồng. Có thể kể đến hát then của người Tày; hát soóng cọ của người Sán Chỉ ở Bình Liêu, Tiên Yên; hát soọng cô của người Sán Dìu; hát dân ca Dao ở Hạ Long, Uông Bí; hát đúm tại đảo Hà Nam (Quảng Yên); hát Ninh đối, hát giao duyên trên thuyền của ngư dân vùng Vịnh Hạ Long. Bên cạnh đó, nghệ thuật hát nhà tơ, hát - múa cửa đình tại Móng Cái, Vân Đồn, Đầm Hà cũng là những nét văn hóa độc đáo, gắn bó mật thiết với sinh hoạt cộng đồng.

Lễ hội truyền thống - nơi hội tụ và trao truyền giá trị văn hóa

Nếu nghệ thuật trình diễn dân gian phản ánh đời sống tinh thần qua lời ca, tiếng hát thì hệ thống lễ hội truyền thống lại thể hiện rõ nét tín ngưỡng, lịch sử và tính cố kết cộng đồng của người dân Quảng Ninh.

Hằng năm, trên địa bàn tỉnh diễn ra khoảng 80 lễ hội lớn, nhỏ, trong đó có nhiều lễ hội mang quy mô vùng, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Tiêu biểu là Lễ hội đền Cửa Ông, Lễ hội Tiên Công, Lễ hội đình Trà Cổ, Lễ hội đình Quan Lạn, Lễ hội Bạch Đằng, Lễ hội đình Đầm Hà, Lễ hội đình Vạn Ninh và Lễ hội Xuống đồng.

Luyện hát Soóng Cọ giữa thiên nhiên tươi đẹp (Ảnh: Minh Đức/TTXVN)

Đáng chú ý, trong số 8 lễ hội được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, có 5 lễ hội diễn ra tại không gian đình làng. Đây là minh chứng cho vai trò quan trọng của đình làng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng của cư dân Quảng Ninh từ xưa đến nay.

Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, phản ánh đặc trưng lịch sử và văn hóa của từng vùng đất. Nếu Lễ hội Tiên Công gây ấn tượng với tục rước người sống độc đáo, Lễ hội đình Trà Cổ thu hút bởi nghi thức rước Ông Voi, thì Lễ hội Quan Lạn và Lễ hội Bạch Đằng lại gắn liền với truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền đất nước.

Đặc biệt, Lễ hội Bạch Đằng còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc khi được người dân địa phương gọi là lễ “Giỗ trận Bạch Đằng”. Bên cạnh việc tưởng nhớ những người đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến, lễ hội còn có nghi thức cầu siêu cho những vong hồn tử trận ở cả hai phía. Qua đó, tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc được thể hiện song hành với truyền thống nhân ái, bao dung.

Gìn giữ di sản, tạo động lực phát triển bền vững

Không chỉ giàu về số lượng, nhiều di sản văn hóa phi vật thể của Quảng Ninh còn có giá trị tiêu biểu ở cấp quốc gia và quốc tế. Đặc biệt, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận quan trọng đối với những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh đó, nhiều di sản như hát nhà tơ, hát - múa cửa đình, hát soóng cọ, hát soọng cô, các lễ hội truyền thống, tục kiêng gió của người Dao, lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y và lễ mừng cơm mới của người Tày tiếp tục được quan tâm bảo tồn, nghiên cứu và phát huy.

Những năm qua, ngành văn hóa cùng các địa phương trong tỉnh đã triển khai nhiều chương trình, đề án nhằm sưu tầm, tư liệu hóa, phục dựng và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Với lợi thế sở hữu kho tàng di sản phong phú cùng sự đa dạng văn hóa của cộng đồng các dân tộc, Quảng Ninh có nhiều tiềm năng để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Tuy nhiên, việc khai thác cần đi đôi với bảo tồn, tôn trọng không gian thực hành và vai trò chủ thể của cộng đồng, tránh thương mại hóa hoặc làm biến dạng những giá trị nguyên gốc.

Gìn giữ và phát huy những di sản ấy không chỉ là trách nhiệm đối với các thế hệ đi trước mà còn là cách trao truyền những giá trị quý báu cho tương lai, góp phần xây dựng hình ảnh một Quảng Ninh giàu bản sắc, năng động và phát triển bền vững.