Nga An gìn giữ mạch nguồn lịch sử và văn hóa

Chùa Hàn Sơn (xã Nga An) - địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng.

Dấu ấn cách mạng ở chùa Hàn Sơn

Theo tư liệu lưu giữ tại Phòng Văn hóa - Xã hội UBND xã Nga An, chùa Hàn Sơn có niên đại từ năm 1797. Thuở mới lập, chùa do một sư ông trụ trì; sau khi sư ông viên tịch, cảnh chùa dần hoang phế. Năm 1800, cụ Đinh Công Sầm đến tu hành, đứng ra quyên góp sửa sang ban thờ, tôn tạo nội thất và đúc chuông mới. Năm 1930, Thượng tọa Thích Đăng Quế tiếp tục trùng tu, xây dựng thêm điện Thánh Khổng và phủ thờ Tam Tòa Thánh Mẫu.

Những lần tu bổ nối tiếp nhau cho thấy sự gắn bó của cộng đồng với ngôi chùa. Bên cạnh thờ Phật, chùa còn có ban thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, Thánh Mẫu và Thành hoàng làng Chính Đại. Sự giao thoa tín ngưỡng cùng cảnh quan thiên nhiên tạo nên nét riêng của chùa Hàn Sơn, nơi người dân tìm về gửi gắm ước vọng bình an và tưởng nhớ tiền nhân.

Chùa Hàn Sơn còn ghi dấu phong trào cách mạng ở hai vùng Nga Sơn (Thanh Hóa) và Kim Sơn (Ninh Bình). Theo cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Nga Điền cũ, chùa từng là căn cứ hoạt động bí mật của các cán bộ cách mạng Tạ Quynh, Tôn Thất Toại, Nguyễn Hữu Kiều, Phạm Văn An... Hang núi phía sau điện thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không là nơi che giấu cán bộ.

Năm 1949, khi thực dân Pháp đánh chiếm Điền Hộ - Chính Đại, nhà chùa tích cực đóng góp vật chất cho kháng chiến. Năm 1951, một tiểu đoàn thuộc Trung đoàn Quang Trung chọn chùa làm trung tâm họp du kích, đặt máy thông tin phục vụ đánh bốt kè Chính Đại. Phát hiện căn cứ, quân địch san phẳng ngôi chùa, chỉ còn sót lại tháp mộ Thượng tọa Thích Đăng Quế. Dấu tích ấy nhắc nhớ sự khốc liệt của chiến tranh và những đóng góp của nhà chùa cho cuộc kháng chiến.

Cuối năm 1998, đầu năm 1999, chùa được trùng tu, tôn tạo, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của Nhân dân. Năm 2010, chùa Hàn Sơn được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Năm 2014, nhờ sự quan tâm của Nhà nước và đóng góp của người dân làng Chính Đại, con em quê hương cùng các nhà hảo tâm, nhiều hạng mục tiếp tục được tu bổ, xây dựng như cổng tam quan, hồ bán nguyệt, tòa Tam Bảo, nhà tổ, nhà thờ Mẫu.

Hằng năm, vào ngày 9 và 10 tháng 3 âm lịch, lễ hội truyền thống chùa Hàn Sơn - cửa Thần Phù thu hút đông đảo Nhân dân và du khách. Đây cũng là dịp giới thiệu lịch sử ngôi chùa - một “địa chỉ đỏ” của kháng chiến qua những câu chuyện cụ thể, giúp người dân hiểu thêm về vùng đất, con người Nga An và trân trọng những tháng năm đã qua.

Phủ Trèo trong đời sống văn hóa cộng đồng

Phủ Trèo nằm dưới chân núi Đường Trèo, thuộc Khu di tích lịch sử - văn hóa và thắng cảnh Đường Trèo. Thế núi đá vôi cùng không gian hướng ra biển tạo nên cảnh quan sơn thủy hữu tình. Từ trên cao nhìn ra xa, biển trời mở rộng, sóng nước nối dài. Vẻ thanh tĩnh của nơi thờ tự hòa vào cảnh sắc miền biển, góp phần làm nên sức hấp dẫn của di tích.

Phủ Trèo là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Qua nhiều thế hệ, người dân gìn giữ nơi thờ phụng, gửi gắm niềm tin vào lòng nhân hậu và sự chở che của Thánh Mẫu. Nếp sinh hoạt tín ngưỡng ấy trở thành một phần đời sống văn hóa cộng đồng, bồi đắp tình cảm hướng về cội nguồn.

Trải qua thăng trầm, có thời điểm Phủ Trèo chỉ còn dấu tích. Từ năm 2018, nhờ sự quan tâm của Nhà nước, cùng sự đóng góp của Nhân dân và du khách, phủ từng bước được trùng tu, phục dựng trên nền móng cũ. Hiện nay, các hạng mục tiền đường, trung đường, hậu cung, nghi môn và công trình phụ trợ đã được xây dựng theo kiến trúc truyền thống, tạo không gian tôn nghiêm cho hoạt động dâng hương, chiêm bái.

Lễ hội phủ Trèo được tổ chức hằng năm tại khu di tích trong 3 ngày, từ 25 đến 27 tháng 2 âm lịch. Phần lễ có khai mạc, rước kiệu, dâng hương và lễ tạ; phần hội gồm các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian. Nghi thức rước kiệu từ phủ Thông về phủ Trèo thể hiện lòng thành kính đối với Thánh Mẫu, góp phần gìn giữ tín ngưỡng thờ Mẫu. Lễ hội cũng là dịp để người dân gặp gỡ, gắn kết và trao truyền cho thế hệ sau những phong tục của quê hương.

Đường Trèo còn lưu giữ những dấu ấn trong lịch sử giữ nước. Theo tư liệu địa phương, trong cuộc hành quân thần tốc ra Bắc đại phá quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu 1789, Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ đã cho quân sĩ dừng chân tại đây. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, khu vực này là tuyến di tản của Nhân dân, đồng thời là tuyến vận chuyển lương thực, đạn dược chi viện tiền tuyến.

Phủ Trèo - nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân.

Giai đoạn 1965-1975, nơi đây từng có “Vọng hải đài” - điểm đóng quân, canh gác của lực lượng Hải quân Nhân dân Việt Nam, góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo. Những dấu ấn ấy cho thấy mối gắn bó của vùng đất ven biển với công cuộc bảo vệ Tổ quốc. Năm 2016, phủ Trèo được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Để mạch nguồn di sản trao truyền qua các thế hệ

Hiện nay, xã Nga An có 10 di tích lịch sử - văn hóa đã được xếp hạng, trong đó có 1 cụm di tích cấp quốc gia (phủ Thông - Hồ Đồng Vụa - Chùa Tiên). Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý, song một số di tích đang xuống cấp, cần được tu bổ. Xã đã báo cáo, đề xuất danh mục bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích giai đoạn 2026-2030, đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình UBND tỉnh hỗ trợ kinh phí. Địa phương thường xuyên kiểm tra, giám sát để phát hiện, ngăn chặn hành vi xâm hại di tích; tuyên truyền, hướng dẫn Nhân dân và du khách thực hiện nếp sống văn minh. Nhờ đó, trên địa bàn xã chưa xảy ra trường hợp vi phạm pháp luật về xâm hại di tích. Các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa, lễ hội gắn với chùa, phủ tại các thôn được tổ chức trang trọng, đúng nghi thức truyền thống; không để xảy ra mê tín dị đoan, thương mại hóa di tích, đồng thời bảo đảm vệ sinh môi trường.

Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội Đinh Văn Ấn, cho biết: “Để phát huy giá trị các di tích, xã Nga An sẽ tiếp tục tuyên truyền, giáo dục, nâng cao ý thức bảo tồn di sản; tăng cường quản lý, huy động các nguồn lực tu bổ, tôn tạo. Địa phương hướng tới kết nối các điểm di tích, phát triển du lịch văn hóa tâm linh, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân và phát triển kinh tế - xã hội. Xã đã ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích, giới thiệu bằng thông tin lịch sử chính xác, dễ hiểu. Hoạt động du lịch gắn với bảo vệ cảnh quan, giữ gìn môi trường và sự tôn nghiêm, góp phần lan tỏa vẻ đẹp vùng đất, con người Nga An”.

Giáo dục truyền thống đang được địa phương chú trọng thông qua phối hợp với các đoàn thể, trường học. Thầy giáo Nghiêm Đức Hữu (Hiệu trưởng Trường THCS xã Nga An), cho biết: Nhà trường đã lồng ghép kiến thức về di tích của địa phương vào các môn Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn; đồng thời chủ động xây dựng kế hoạch ngoại khóa, giúp học sinh tìm hiểu lịch sử quê hương từ những địa danh gần gũi, chân thật. Khi được cộng đồng trân trọng và gìn giữ, các di tích của vùng đất ven biển Nga An sẽ tiếp tục là nơi bồi đắp tình yêu quê hương, để mạch nguồn lịch sử, văn hóa được trao truyền qua các thế hệ.