Ngăn chặn tận gốc nạn mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp

Triệt phá, đưa ra ánh sáng nhiều vụ án lớn

Trong quản lý thuế, công tác kiểm tra luôn là một trong những khâu trọng yếu. Việc thực hiện có hiệu quả công tác kiểm tra thuế vừa góp phần bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa chống thất thu ngân sách và tạo môi trường kinh doanh bình đẳng. Tuy nhiên, trước sự thay đổi nhanh của nền kinh tế, đặc biệt là kinh tế số, thương mại điện tử, mô hình hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và các phương thức giao dịch mới, cách tiếp cận kiểm tra theo phương thức truyền thống đang bộc lộ những giới hạn nhất định dẫn đến tình trạng mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp vẫn còn tồn tại với thủ đoạn ngày càng tinh vi, phức tạp.

Việc triển khai kiểm tra thuế bằng phương thức điện tử chắc chắn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho người nộp thuế. Ảnh: Đức Minh

Từ đầu năm 2026 đến nay, cơ quan Công an các địa phương liên tiếp triệt phá nhiều đường dây mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp lớn quy mô hàng nghìn tỷ đồng. Điển hình, Công an TP. Hồ Chí Minh triệt phá đường dây sử dụng 35 pháp nhân công ty “ma” bán 16.700 hóa đơn khống trị giá hơn 2.800 tỷ đồng (khởi tố 12 bị can vào cuối tháng 4/2026) và một băng nhóm mua bán hóa đơn chuyên nghiệp gồm 12 đối tượng đầu tháng 5/2026. Công an tỉnh Đồng Nai triệt phá chuyên án lớn vào ngày 13/3/2026, bắt giữ 9 đối tượng mua bán trái phép hơn 10.000 tờ hóa đơn với tổng số tiền giao dịch hơn 6.000 tỷ đồng thông qua hơn 60 công ty “ma”. Công an TP. Đà Nẵng khởi tố 4 vụ án với 6 bị can là giám đốc, chủ doanh nghiệp mua bán trái phép hóa đơn giá trị gia tăng trị giá hàng chục tỷ đồng từ ngày 13 đến 15/3/2026.

Mới đây nhất, trên cơ sở tài liệu, chứng cứ thu thập, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Hải Phòng đã khởi tố 3 vụ án, 18 bị can về 5 nhóm tội danh, gồm: “Buôn lậu”, “Vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới không qua kiểm dịch thú y”, “Trốn thuế”, “In, phát hành trái phép hóa đơn, chứng từ” và “Đưa, nhận hối lộ”. Trong đó, khởi tố bị can Nguyễn Thị Thư và 4 bị can khác về 4 tội: “In, phát hành trái phép hóa đơn”, “Trốn thuế”, “Buôn lậu” và “Đưa hối lộ”.

Chia sẻ về thực tiễn quản lý về tội phạm kinh tế tại Tọa đàm hoàn thuế giá trị gia tăng “Minh bạch để phát triển, kỷ cương để chống chiếm đoạt” do Cục Thuế tổ chức, Thượng tá Trần Quang Tuấn - Phó trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế (Công an TP. Hải Phòng) cho rằng, thủ đoạn mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp đang diễn ra ngày càng tinh vi và hết sức phức tạp. Các đối tượng thường tổ chức hình thành chuỗi các doanh nghiệp hoạt động có tổ chức, liên tỉnh, để mua bán hóa đơn nhằm tránh bị cơ quan thuế phát hiện thông qua rà soát. Tuy nhiên, trong bối cảnh thống nhất áp dụng hóa đơn điện tử, khi một doanh nghiệp bán hóa đơn nhưng không có hóa đơn đầu vào cho hàng hóa đã bán thì rất dễ bị phát hiện.

Thượng tá Trần Quang Tuấn cho biết, để phát hiện, chứng minh, bóc gỡ đường dây mua bán hóa đơn thường xuất phát từ đơn vị cụ thể bị điều tra về tội phạm kinh tế nhất định như: vi phạm đấu thầu, trốn thuế, buôn lậu..., từ đó thu thập, phân tích dữ liệu hóa đơn, dữ liệu hàng hóa, dữ liệu thanh toán để truy vết đến chuỗi doanh nghiệp liên quan. Trong chuỗi đó, khi chứng minh một mắt xích hàng hóa, dịch vụ không tồn tại, chạy dòng tiền để hợp thức thì đã tìm ra “nút” mua bán hóa đơn. Từ nút đó, tiếp tục điều tra mở rộng để làm rõ tối đa các “nút” khác có liên quan trong chuỗi mua bán hóa đơn để xử lý.

Điện tử hóa toàn bộ quy trình kiểm tra thuế

Từ các vụ án được triệt phá đặt ra yêu cầu cấp thiết cần thay đổi quy trình kiểm tra thuế để đáp ứng yêu cầu quản lý mới. Phó Cục trưởng Cục Thuế Đặng Ngọc Minh cho rằng, Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, đặc biệt là Nghị định 68/2026/NĐ-CP và Thông tư số 89/2026/TT-BTC hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế, ghi dấu mốc quan trọng, tạo hành lang pháp lý mới với nhiều thay đổi mang tính bản lề trong công tác quản lý thuế nói chung và kiểm tra thuế nói riêng.

Theo Chủ tịch Hội tư vấn Thuế Việt Nam Nguyễn Thị Cúc, một trong những điểm mới đáng chú ý của Thông tư số 89/2026/TT-BTC là lần đầu tiên quy định kiểm tra thuế bằng phương thức điện tử. Quy định mới này tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức hoạt động kiểm tra trên môi trường số, góp phần giảm tiếp xúc trực tiếp, tăng cường tính công khai, minh bạch và nâng cao hiệu quả quản lý, tạo thuận lợi cho người nộp thuế.

Chuyên gia khẳng định, việc triển khai kiểm tra thuế bằng phương thức điện tử chắc chắn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho người nộp thuế. Bởi qua phương thức điện tử, người nộp thuế có thể cung cấp hồ sơ, tài liệu, giải trình và trao đổi thông tin với cơ quan thuế hoàn toàn trên môi trường điện tử, giảm đáng kể thời gian đi lại, chi phí chuẩn bị hồ sơ và hạn chế gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đồng thời thông qua cổng giao tiếp điện tử, người nộp thuế có thể theo dõi quá trình xử lý hồ sơ, chủ động tiếp cận các thông tin liên quan đến cuộc kiểm tra, qua đó nâng cao tính minh bạch và khả năng phối hợp với cơ quan thuế trong suốt quá trình thực hiện.

Đặc biệt, việc giảm tiếp xúc trực tiếp giữa công chức thuế và người nộp thuế góp phần hạn chế nguy cơ phát sinh phiền hà, sách nhiễu, tiêu cực; đồng thời nâng cao tính công khai, khách quan trong hoạt động kiểm tra.

Theo bà Nguyễn Thị Cúc, để việc kiểm tra bằng phương thức điện tử được thực hiện thuận lợi, người nộp thuế cần chủ động duy trì hiệu lực của chứng thư số, chữ ký số của tổ chức và người đại diện theo pháp luật; đồng thời tổ chức lưu trữ chứng từ, hóa đơn, sổ sách kế toán và các tài liệu liên quan dưới dạng điện tử một cách có hệ thống, bảo đảm khả năng tra cứu, trích xuất và cung cấp khi cơ quan thuế yêu cầu.

Ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng ban Kiểm tra (Cục Thuế) cho biết, ngành Thuế đang xây dựng hoàn thiện quy trình kiểm tra thuế nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế số và sự thay đổi nhanh chóng của các mô hình sản xuất kinh doanh. Quy trình mới không chỉ kế thừa những nội dung còn phù hợp của quy trình hiện hành, mà còn tập trung cập nhật các phương thức quản lý hiện đại, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, Big Data và AI trong phân tích rủi ro, lựa chọn đối tượng kiểm tra và hỗ trợ xử lý dữ liệu.

“Đồng thời quy trình mới hướng tới chuẩn hóa các bước nghiệp vụ, nâng cao chất lượng kiểm tra, giảm thủ tục hành chính, bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong toàn ngành. Đây là yêu cầu quan trọng để công tác kiểm tra thuế vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa hạn chế tối đa sự tùy nghi trong thực thi, tạo sự rõ ràng, nhất quán cho cả cơ quan thuế và người nộp thuế” - ông Nguyễn Tiến Trung thông tin.