Ngân hàng đối mặt áp lực nợ xấu sau chu kỳ tăng trưởng nóng

Sau một giai đoạn tăng trưởng tín dụng mạnh, hệ thống ngân hàng Việt Nam bắt đầu đối mặt với những dấu hiệu suy giảm chất lượng tài sản. Nợ nhóm 2 và nợ xấu tăng liên tiếp, trong khi tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm về mức thấp nhất 10 năm, khiến dư địa hấp thụ rủi ro của nhiều ngân hàng trở nên hạn chế hơn.

Theo phân tích mới đây của SGI Capital, áp lực này xuất hiện trong bối cảnh thị trường bất động sản suy yếu, chi phí vốn tăng và khả năng thanh khoản của các tài sản bảo đảm gặp nhiều thách thức. Chi phí dự phòng vì thế có thể trở thành một trong những yếu tố chi phối kết quả kinh doanh ngành ngân hàng từ quý IV/2026 và kéo dài sang năm 2027.

Chất lượng tài sản suy giảm sau

Các số liệu trong báo cáo quý III của các ngân hàng đang phản ánh những chuyển động kém thuận lợi trong chất lượng tài sản. Nợ nhóm 2 và nợ xấu (nhóm 3–5) cùng tăng trong ba quý liên tiếp, bắt đầu tiến gần mức cao ghi nhận vào cuối năm 2022.

Cùng với đó, số tháng phải thu trung bình đã tăng lên 2,12 tháng, mức cao nhất trong vòng 5 năm. Diễn biến này xuất hiện trong khi các ngân hàng đã tăng mạnh trích lập dự phòng trong quý III nhưng tỷ lệ bao phủ nợ xấu (LLR) vẫn giảm xuống mức thấp nhất 10 năm.

Tỷ lệ bao phủ nợ xấu (LLR) vẫn giảm xuống mức thấp nhất 10 năm. Ảnh: SGI Capital

LLR thể hiện mức dự phòng mà ngân hàng đã chuẩn bị so với quy mô nợ xấu hiện hữu. Khi tỷ lệ này giảm, bộ đệm tài chính dành cho việc xử lý các khoản vay có vấn đề cũng mỏng đi. Điều đó khiến ngân hàng có thể phải dành thêm nguồn lực để trích lập dự phòng trong những quý tiếp theo, trực tiếp ảnh hưởng đến lợi nhuận.

Áp lực này cần được nhìn nhận trong mối tương quan với chu kỳ tăng trưởng tín dụng. Tín dụng ngân hàng vẫn là nguồn vốn chủ yếu của nền kinh tế, trong khi nhu cầu vốn cho đầu tư, kinh doanh bất động sản và các dự án quy mô lớn tiếp tục duy trì ở mức cao.

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng tín dụng giữa các phân khúc đang có sự khác biệt. Tính đến hết quý III, tín dụng dành cho hoạt động đầu tư, kinh doanh bất động sản, chủ yếu phục vụ phát triển dự án, tăng hơn 25%, cao hơn gấp hai lần tốc độ tăng trưởng tín dụng chung. Trong khi đó, nhu cầu vay mua nhà gần như đi ngang.

Sự phân hóa này cho thấy phần vốn ngân hàng dành cho bất động sản đang tập trung nhiều hơn vào phía chủ đầu tư, trong khi sức mua nhà ở chưa phục hồi tương ứng.

Khi giao dịch trên thị trường tiếp tục suy giảm và nguồn cung mới dự kiến gia tăng trong giai đoạn 2027–2028, khả năng tiêu thụ sản phẩm của các dự án sẽ trở thành yếu tố quan trọng đối với dòng tiền trả nợ của doanh nghiệp.

Bất động sản gia tăng áp lực nợ xấu

Rủi ro từ thị trường bất động sản có ý nghĩa lớn đối với hệ thống ngân hàng bởi quy mô tín dụng liên quan đến lĩnh vực này đã ở mức cao. Theo số liệu được SGI Capital, dư nợ tín dụng bất động sản đã vượt 25% tổng tín dụng, tương đương gần 40% GDP.

Bất động sản đồng thời là một trong những loại tài sản bảo đảm quan trọng nhất đối với các khoản vay ngân hàng. Vì vậy, diễn biến của thị trường ảnh hưởng trực tiếp đến cả khả năng trả nợ của khách hàng lẫn khả năng thu hồi vốn của tổ chức tín dụng khi khoản vay phát sinh vấn đề.

Trong giai đoạn thị trường thuận lợi, chủ đầu tư có thể thu hồi vốn từ việc bán sản phẩm để thanh toán nghĩa vụ với ngân hàng, còn người mua nhà có thể dựa vào thu nhập hoặc giá trị tài sản để duy trì khả năng trả nợ. Khi giao dịch suy giảm, quá trình luân chuyển vốn này trở nên khó khăn hơn.

Áp lực hiện tại còn đến từ những người tham gia thị trường trong các giai đoạn giá bất động sản tăng nóng 2021–2022 và 2024–2026.

Một bộ phận nhà đầu tư sử dụng vốn vay để mua nhà đất đang phải đối mặt với chi phí lãi vay tăng, trong khi thanh khoản và giá tài sản suy yếu. Những khoản vay từng được hỗ trợ bởi thời gian ân hạn lãi suất cũng có thể tạo thêm áp lực khi bước vào giai đoạn trả nợ thực tế.

Tín dụng cho bất động sản tăng cao. Ảnh: SGI Capital

Với các chủ đầu tư, nguồn cung mới gia tăng trong khi giao dịch chưa phục hồi có thể kéo dài thời gian bán hàng và thu hồi vốn. Với người mua nhà, giá tài sản cao trong giai đoạn 2025–2026 cùng chi phí vay vốn tăng khiến khả năng thanh toán trở nên nhạy cảm hơn với biến động thu nhập và lãi suất.

Trong cả hai trường hợp, khó khăn về dòng tiền có thể chuyển thành rủi ro tín dụng đối với ngân hàng. Khi khách hàng không thể thanh toán đúng hạn, khoản vay có thể chuyển sang nhóm nợ có mức độ rủi ro cao hơn. Đồng thời, việc xử lý tài sản bảo đảm cũng gặp trở ngại khi thị trường thiếu thanh khoản và thời gian tìm kiếm người mua kéo dài.

SGI Capital nhận định sự suy giảm thanh khoản và giá bất động sản kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hồi nợ, tốc độ xoay vòng vốn và năng lực cung ứng tín dụng của hệ thống ngân hàng. Tác động vì thế có thể lan rộng từ từng khoản vay sang hoạt động tín dụng và tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Chi phí dự phòng tạo sức ép lên lợi nhuận

Bên cạnh chất lượng tài sản, khả năng huy động vốn và duy trì thanh khoản cũng đang là những vấn đề cần theo dõi đối với các ngân hàng.

Trong thời gian gần đây, tăng trưởng huy động vốn chậm hơn tăng trưởng cho vay, trong khi nguồn tiền gửi chủ yếu có kỳ hạn ngắn phải đáp ứng nhu cầu tín dụng trung và dài hạn. Đây là sự chênh lệch về kỳ hạn vốn khiến ngân hàng phải cân đối chặt chẽ hơn giữa nguồn tiền huy động và các khoản cho vay.

Mặt bằng lãi suất cao gần đây đang góp phần thu hẹp khoảng cách giữa huy động và cho vay, một phần do nhu cầu vay vốn tại một số phân khúc như mua nhà và ô tô suy giảm. Nguồn huy động được duy trì, cùng với thanh khoản bổ sung từ các khoản vay ngoại tệ nước ngoài, giúp căng thẳng thanh khoản dịu bớt.

Diễn biến này cũng diễn ra trong bối cảnh Ngân hàng Nhà nước liên tục giảm quy mô hỗ trợ thanh khoản ngắn hạn trên kênh thị trường mở (OMO). Tuy vậy, vấn đề chênh lệch kỳ hạn vẫn chưa có lời giải rõ ràng, nhất là khi nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng và bất động sản quy mô lớn tiếp tục phụ thuộc đáng kể vào nguồn vốn ngắn hạn từ ngân hàng.

Chi phí huy động vốn tăng cũng tạo thêm sức ép lên biên lãi ròng (NIM), trong khi tăng trưởng tín dụng có thể chậm lại ở một số phân khúc. Khi những yếu tố này xuất hiện đồng thời với nhu cầu tăng trích lập dự phòng, khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng lợi nhuận cao của các ngân hàng sẽ gặp nhiều thách thức hơn.

Theo SGI Capital, bộ đệm dự phòng suy giảm trong lúc nợ xấu gia tăng, đặc biệt dưới tác động từ thị trường bất động sản, sẽ buộc các ngân hàng tăng chi phí dự phòng trong những quý tới. Áp lực này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận từ quý IV/2026 và kéo dài sang năm 2027.

Đây cũng là giai đoạn ngành ngân hàng được đánh giá đang đi qua vùng đỉnh tăng trưởng của chu kỳ dài hạn. Trong khi đó, định giá cổ phiếu ngân hàng theo P/E và P/B đã quay về gần vùng đáy lịch sử.

Khoảng cách giữa định giá và triển vọng lợi nhuận vì thế cần được nhìn nhận thận trọng. Mức định giá P/E hay P/B thấp phản ánh giá cổ phiếu đã điều chỉnh đáng kể nhưng chưa đủ để khẳng định áp lực suy giảm lợi nhuận đã kết thúc.

Diễn biến nợ xấu, chi phí dự phòng, NIM và tăng trưởng tín dụng trong các quý tiếp theo sẽ quyết định rõ hơn chất lượng lợi nhuận của ngành.

Sau thời kỳ mở rộng tín dụng, thách thức của các ngân hàng đang chuyển dần sang khả năng kiểm soát rủi ro và thu hồi vốn. Đây sẽ là phép thử quan trọng đối với chất lượng tài sản, năng lực quản trị và sức chống chịu của hệ thống trong giai đoạn 2026–2027.