Lãi suất giảm, vì sao hàng trăm nghìn tỷ đồng vốn ưu đãi vẫn khó giải ngân?

Theo các chuyên gia, dù lãi suất đã hạ nhiệt và nhiều chương trình tín dụng ưu đãi được triển khai, dòng vốn vẫn chưa đến được với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nút thắt lớn nhất không chỉ là chi phí vay, mà còn nằm ở điều kiện tiếp cận và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn tín dụng.

Lãi suất khó giảm đại trà

Mặt bằng lãi suất đang có dấu hiệu giảm sau động thái điều hành của Ngân hàng Nhà nước (NHNN). Hầu hết ngân hàng thương mại đã giảm ít nhất 0,5 điểm phần trăm lãi suất tiền gửi niêm yết đối với các kỳ hạn từ 6 tháng trở lên. Đến cuối tháng 10, lãi suất bình quân các khoản tiền gửi mới giảm khoảng 0,4%/năm so với giữa tháng; lãi suất bình quân các khoản vay mới giảm 0,2-0,5%/năm so với đầu tháng.

Hơn 20 ngân hàng cũng công bố các chương trình tín dụng ưu đãi, giảm lãi suất cho vay 1,5-2%/năm.

Các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp cần làm quen với thực tế mặt bằng chi phí vốn cao hơn giai đoạn trước, dư địa giảm lãi suất không còn nhiều.

Việc giảm lãi suất đã giúp một số doanh nghiệp tiết giảm đáng kể chi phí vốn. Bà Phạm Thị Hải, Giám đốc tài chính Công ty CP Tôn Thép Việt Pháp, cho biết cuối tháng 10, một số ngân hàng thông báo giảm lãi suất khoảng 1,5%/năm, đưa lãi suất khoản vay của công ty về khoảng 6,1%/năm, gần bằng mặt bằng năm 2025. Nhờ đó, doanh nghiệp tiết kiệm hàng trăm triệu đồng tiền lãi mỗi tháng, có thêm nguồn lực mua nguyên liệu, tái đầu tư và trả lương, thưởng cuối năm.

Tương tự, bà Trần Phương Linh, Trưởng Ban Tài chính Công ty CP Tập đoàn Austdoor, cho biết lãi suất một số khoản vay của doanh nghiệp giảm 0,5-1,5 điểm phần trăm. Với nhu cầu vốn quay vòng khoảng 300-400 tỷ đồng mỗi tháng, có thể tăng lên 500-600 tỷ đồng vào cao điểm cuối năm, việc giảm lãi suất giúp doanh nghiệp tiết kiệm hàng trăm triệu đồng mỗi tháng.

Tuy nhiên, lợi ích từ việc giảm lãi suất chưa đồng nghĩa mọi doanh nghiệp đều dễ dàng tiếp cận vốn. Đặc biệt, với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), những hạn chế về tài sản bảo đảm, năng lực quản trị và mức độ minh bạch vẫn là rào cản lớn.

Tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2027 ngày 12/11, bà Trịnh Quỳnh Giao, CEO Công ty cổ phần Quản lý quỹ PVI (PVI AM), dẫn chứng chương trình tín dụng động lực tăng trưởng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đã có 9 ngân hàng đăng ký tham gia, với quy mô khoảng 409.000 tỷ đồng. Thế nhưng, đến đầu tháng 10, dư nợ mới đạt 18.600 tỷ đồng, chưa đến 5% quy mô chương trình.

Con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa nguồn vốn được công bố và khả năng hấp thụ vốn trên thực tế. Theo bà Giao, trong khi nền kinh tế vẫn dựa nhiều vào các đầu tàu như đầu tư công và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), bài toán quan trọng là làm thế nào để dòng vốn lan tỏa sâu hơn đến khu vực tư nhân, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Lý giải thực trạng này, ông Nguyễn Đức Hải, Giám đốc Đầu tư cấp cao Công ty Quản lý quỹ Manulife Investments Việt Nam, cho rằng rào cản không chỉ nằm ở lãi suất mà còn ở mức độ rủi ro và tính minh bạch của doanh nghiệp.

Theo ông Hải, so với các doanh nghiệp lớn có lịch sử hoạt động lâu năm, SME thường có mức độ minh bạch thấp hơn, khiến ngân hàng ít có động lực cấp tín dụng. Rủi ro cao buộc các tổ chức tín dụng phải đặt ra tiêu chuẩn khắt khe, trong khi chi phí tín dụng cũng lớn hơn. Vì vậy, nếu chỉ yêu cầu giảm lãi suất mà không có cơ chế chia sẻ rủi ro, việc mở rộng cho vay đối với khu vực này sẽ khó đạt kết quả như kỳ vọng.

Ông Hải đề xuất cần nghiên cứu cơ chế bảo lãnh tín dụng dành cho SME hoặc phương thức hạch toán kế toán phù hợp đối với các khoản vay thuộc nhóm này. Mục tiêu là nâng cao khả năng thu hồi vốn, để nguồn tiền sau khi quay vòng có thể tiếp tục được sử dụng cho những doanh nghiệp khác.

Cần cơ chế chia sẻ rủi ro để vốn đến được doanh nghiệp

Theo TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, SME đang gặp nhiều khó khăn về đất đai, vốn, tài nguyên, khoa học công nghệ và lao động. Vì vậy, hỗ trợ nhóm doanh nghiệp này không thể chỉ tập trung vào tín dụng mà cần giải quyết đồng thời các điểm nghẽn.

Đề cập định hướng sửa Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa theo hướng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, ông Lực cho biết một số nội dung đáng chú ý gồm triển khai voucher đào tạo CEO, trước mắt hướng tới 10.000 CEO; đặt mục tiêu hệ thống tài chính, tín dụng cấp vốn cho ít nhất 300.000 SME đến năm 2030; hỗ trợ chuyển đổi xanh với lãi suất khoảng 2% và chuyển đổi số, trong đó một số địa phương hỗ trợ tới 50% chi phí đầu tư, nâng cấp công nghệ.

Ông cũng khuyến nghị doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hoạt động và đa dạng hóa nguồn vốn. Trong đó, cho thuê tài chính là một kênh vốn trung, dài hạn mà doanh nghiệp có thể tiếp cận mà không cần tài sản thế chấp.

Ở góc độ ngân hàng, ông Nguyễn Việt Anh, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Chiến lược và Quản trị Ngân hàng TPBank, nhận định dòng vốn chưa lan tỏa mạnh đến khu vực tư nhân. Nhiều doanh nghiệp, nhất là SME, vẫn thận trọng mở rộng đầu tư trong bối cảnh kinh tế có nhiều biến động, công nghệ và yêu cầu quản trị thay đổi nhanh.

Không chỉ khó tiếp cận vốn, doanh nghiệp còn phải tính đến khả năng chi phí vay tăng trở lại. Theo ông Việt Anh, khi hoạt động kinh tế và vòng quay vốn phục hồi, lãi suất có thể chịu áp lực tăng. Chi phí vốn quốc tế và yêu cầu cân đối thanh khoản của ngân hàng cũng là những yếu tố hạn chế dư địa giảm lãi suất. Ông cho rằng lãi suất cho vay khó xuống dưới 10%/năm, do đó doanh nghiệp cần chuẩn bị cho mặt bằng chi phí vốn cao hơn.

Trong khi đó, bà Trịnh Quỳnh Giao lưu ý việc giảm lãi suất cũng tạo áp lực lên các ngân hàng khi biên lãi ròng (NIM) thu hẹp để chia sẻ khó khăn với khách hàng, trong lúc rủi ro tín dụng có xu hướng tăng.

Theo ông Việt Anh, không thể tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng. Việc khơi thông thị trường vốn, huy động nguồn lực trung và dài hạn từ trong nước và quốc tế sẽ giúp giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng, đồng thời mở rộng lựa chọn vốn cho doanh nghiệp.

Như vậy, bài toán vốn cho SME không chỉ nằm ở việc giảm thêm lãi suất. Muốn dòng vốn ưu đãi thực sự đi vào sản xuất, kinh doanh, cần đồng thời tháo gỡ điều kiện tiếp cận tín dụng, chia sẻ rủi ro giữa ngân hàng và doanh nghiệp, cũng như phát triển các kênh huy động vốn thay thế.