Ngăn thuốc lá lậu: Siết chế tài khâu bán lẻ, đề xuất tăng nặng mức xử phạt

Thị trường bán lẻ - đầu ra ổn định nuôi hàng lậu tồn tại

Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới," ngày 22/4 do Báo Công an nhân dân tổ chức. Ảnh: CAND

Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân chỉ rõ hoạt động buôn lậu, vận chuyển và mua bán trái phép thuốc lá đang tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp với những diễn biến mới, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự xã hội.

Tại Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức sáng 22/4, nhiều chuyên gia cho rằng, thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang bám rễ dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt khâu bán lẻ nhỏ lẻ, nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh.

TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội trình bày kết quả khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực trọng điểm gồm An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa. Ảnh: CAND

TS. Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội đã công bố khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực. Khảo sát được thực hiện bởi Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa nhằm tìm hiểu động cơ thực sự của các nhà bán lẻ thuốc lá lậu.

Kết quả khảo sát cho thấy thực tế đáng chú ý, hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế.

Tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết, họ biết quy định xử phạt; 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Điều đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.

Khảo sát cũng chỉ ra, yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là 2 nguyên nhân mang tính quyết định. Tại 3 trong 4 địa phương khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: “người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận”. Ở Khánh Hòa, động cơ đến từ cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại Đà Nẵng và Cần Thơ ở mức xấp xỉ 50%; tại An Giang cũng ở mức đáng kể khoảng 38%. Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp” cho thấy, bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.

Từ kết quả này, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh việc tăng mức xử phạt hành chính là cấp thiết bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

“Cần giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại”, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA) kiến nghị.

Thuốc lá ngoại nhập lậu vẫn ‘nóng’, khung pháp lý chưa đủ sức răn đe

Ông Lê Đức Tuấn, Phó trưởng phòng tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan). Ảnh: Minh Phương/Báo Tin tức và Dân tộc

Chia sẻ vấn đề này, ông Lê Đức Tuấn, Phó trưởng phòng tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho biết, tại phía Bắc, vấn nạn buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá diễn ra chủ yếu tại Quảng Ninh, Hà Nội, Hải Phòng, Lạng Sơn, Lào Cai.

Các mặt hàng chính là 555, Esse, Marlboro, Thunderbay, xì gà điếu, thuốc lá hiệu chữ Trung Quốc, nguyên liệu thuốc lá (khu vực có nhiều vùng trồng nguyên liệu thuốc lá nên các đối tượng lợi dụng để buôn lậu nguyên liệu thuốc lá vào Việt Nam như: Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang...)

Lực lượng hải quan khám xét lô hàng nhập khẩu từ Canada về Việt Nam chứa thuốc lá nhập lậu.

“Tại miền Trung, các đối tượng thường dùng thuyền máy vận chuyển hàng dọc theo sông Sê Pôn, lợi dụng trời tối, địa hình phức tạp đưa thuốc lá vào tập kết trong Khu thương mại Lao Bảo và chia nhỏ, xé lẻ thuốc lá cất giấu hoặc gia cố trên các phương tiện xe khách, xe tải, các loại phương tiện khác; thuê người gùi cõng đi vào các đường tiểu ngạch tránh đường mòn, lối mở, hai bên cánh gà cửa khẩu để vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới thẩm lậu vào nội địa”, ông Lê Đức Tuấn cho biết.

“Đặc biệt tuyến biên giới Tây Nam luôn là địa bàn nóng, nổi cộm của cả nước về tình trạng nhập lậu thuốc lá ngoại. Trong đó, các tỉnh, thành phố trọng điểm gồm có: Bình Phước (nay là Đồng Nai), Đồng Tháp, Tây Ninh, An Giang, Kon Tum (nay là Quảng Ngãi) và thành phố Hồ Chí Minh”, đại diện Chi cục Điều tra chống buôn lậu cho biết.

Trong thời gian thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, Cơ quan Hải quan đã chủ trì, phối hợp phát hiện, bắt giữ, xử lý 1,663 vụ việc vi phạm về hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá các loại, thu giữ hơn 23,3 triệu bao thuốc lá. Khởi tố 12 vụ, số tiền xử lý vi phạm hành chính 1,477 tỷ đồng và đã tiêu hủy hơn 18,7 triệu bao.

Theo ông Lê Đức Tuấn, xuất phát từ thực tế nhu cầu tiêu dùng sử dụng ưa chuộng thuốc lá ngoại, trong khi thuế suất áp dụng đối với mặt hàng này cao, dẫn đến lợi nhuận cao thu được từ kinh doanh trái phép mặt hàng thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, là động cơ của các đối tượng buôn lậu.

“Đặc thù địa lý, dân cư khu vực biên giới đa số là đồng bào dân tộc, trình độ dân trí, hiểu biết về pháp luật còn thấp; một bộ phận người dân thường xuyên qua lại khu vực biên giới để làm ăn, buôn bán, là thành phần dễ bị các đối tượng, băng nhóm, tổ chức phạm tội lôi kéo, lợi dụng để thực hiện nhiều hoạt động vi phạm pháp luật…”, đại diện Cục Hải quan chia sẻ.

Trước thực trạng này, ông Lê Đức Tuấn kiến nghị cần tiếp tục đẩy mạnh kiểm tra, kiểm soát tại các địa bàn trọng điểm về buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá như: Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Nội, Hồ Chí Minh, Quảng Trị, Long An, An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp; tăng cường công tác phối hợp với các lực lượng chức năng trên địa bàn như: Công an, Biên phòng, Cảnh sát biển, Quản lý thị trường; tăng cường các đợt phối hợp tuần tra, kiểm tra trên các tuyến thuộc địa bàn quản lý để bảo đảm kiểm soát, phòng, chống, bắt giữ, xử lý kịp thời các vụ việc vi phạm.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn thương mại và Công nghiệp Việt Nam.

Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết, tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.

Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA).

Thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách Nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng/năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Theo bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA), mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp là quá thấp.

Do vậy, chuyên gia thuế kiến nghị Việt Nam cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. “Chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027”, đại diện VTCA cho biết.

Cùng mạch đề xuất này, ông Lê Đức Tuấn cho rằng, cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027. Đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Đồng tình quan điểm này, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký VTA nhấn mạnh, cần đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép.