Ngành dệt may và bài toán tăng trưởng theo chiều sâu

Thực tế cho thấy, con đường khả thi của dệt may Việt Nam không nằm ở mở rộng quy mô hay gia tăng số lượng đơn hàng, mà ở tăng trưởng theo chiều sâu, thông qua nâng cao giá trị gia tăng, năng suất lao động, chủ động nguyên phụ liệu và nâng vị thế doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ngành dệt may vẫn tập trung nhiều vào khâu gia công

Dư địa không còn ở “làm nhiều”

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dệt may Việt Nam đạt khoảng 46 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới. Đáng chú ý, dệt may hiện là ngành có tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa cao nhất trong nhóm các ngành xuất khẩu chủ lực, với gần 23 tỷ USD được giữ lại trong nước.

Nếu xét thuần kim ngạch, dệt may chỉ đứng thứ tư, nhưng nếu xét phần giá trị thực sự được tạo ra như tiền lương, lợi nhuận doanh nghiệp, đóng góp ngân sách và lan tỏa sang các ngành phụ trợ thì đây lại là một trong những ngành đóng góp đáng kể cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, chính cấu trúc tăng trưởng dựa nhiều vào gia công đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Chi phí lao động tăng, cạnh tranh từ các quốc gia có lợi thế chi phí thấp hơn ngày càng gay gắt, trong khi các thị trường xuất khẩu lớn liên tục siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc. Điều đó khiến dư địa tăng trưởng theo chiều rộng như tăng sản lượng, tăng đơn hàng thì ngày càng thu hẹp.

Theo ông Phạm Xuân Hồng, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may thêu đan TP. Hồ Chí Minh, nếu chỉ tiếp tục chạy theo số lượng, dệt may Việt Nam rất khó duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong trung và dài hạn. Muốn đạt tăng trưởng 2 con số, ngành buộc phải thay đổi mô hình phát triển, chuyển mạnh sang chiều sâu, nơi giá trị gia tăng và năng suất lao động đóng vai trò quyết định.

Làm chủ chuỗi giá trị chính là gốc rễ của tăng trưởng dài hạn

Một trong những giải pháp then chốt để tăng trưởng theo chiều sâu là dịch chuyển vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị dệt may toàn cầu. Thực tế hiện nay, phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung ở khâu gia công (CMT), biên lợi nhuận thấp và phụ thuộc lớn vào khách hàng nước ngoài.

Cần có chính sách nhất quán để phát triển công nghiệp nguyên phụ liệu

Theo PGS.TS. Nguyễn Hoài Nam, chuyên gia kinh tế công nghiệp, để tạo ra bước nhảy vọt về tăng trưởng, dệt may Việt Nam cần nâng tỷ trọng các phương thức FOB, ODM và tiến tới OBM. Chỉ khi doanh nghiệp làm chủ được thiết kế, nguyên liệu và thị trường, giá trị gia tăng mới đủ lớn để tạo ra tăng trưởng bền vững. Tăng trưởng theo chiều sâu không phải là khẩu hiệu, mà là yêu cầu bắt buộc nếu ngành muốn đồng hành cùng mục tiêu tăng trưởng cao của nền kinh tế.

Thực tế, một số doanh nghiệp đầu ngành đã sớm nhận diện hướng đi này. Đại diện Tập đoàn Dệt may Việt Nam cho biết, nhiều đơn vị thành viên đang tái cấu trúc theo hướng giảm gia công thuần túy, tăng đầu tư vào khâu dệt, nhuộm, hoàn tất và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Tỷ trọng đơn hàng FOB, ODM trong tổng doanh thu đang từng bước được nâng lên, dù quá trình này đòi hỏi nguồn vốn lớn và thời gian dài.

Một điểm nghẽn lớn khác của ngành dệt may là sự phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu. Điều này không chỉ làm giảm giá trị gia tăng, mà còn khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP.

Theo các chuyên gia, phát triển công nghiệp dệt - nhuộm - hoàn thiện theo hướng tập trung, gắn với tiêu chuẩn môi trường cao là điều kiện tiên quyết để ngành dệt may tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, đây cũng là khâu khó nhất, do yêu cầu vốn lớn và áp lực môi trường.

Ngành dệt may phải tăng trưởng bằng cách “làm tốt hơn”

Ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Dệt may Việt Nam nhấn mạnh, nếu không chủ động được nguyên liệu, dệt may Việt Nam sẽ mãi đứng ở “đáy” của chuỗi giá trị. Đầu tư vào dệt, nhuộm không chỉ để tăng giá trị gia tăng, mà còn để đảm bảo an ninh đơn hàng trong dài hạn.

Trong bối cảnh dư địa lao động giá rẻ không còn, năng suất lao động trở thành yếu tố quyết định khả năng tăng trưởng dài hạn. Đầu tư công nghệ, tự động hóa và chuyển đổi số không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian giao hàng và tăng khả năng đáp ứng các đơn hàng phức tạp.

Song song với đó, chuyển đổi xanh đang trở thành “giấy thông hành” để dệt may Việt Nam tiếp cận các thị trường lớn. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà, xử lý nước thải tuần hoàn, sử dụng sợi tái chế và vật liệu thân thiện môi trường.

Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu cho chuyển đổi xanh là không nhỏ, nhưng nếu không làm, doanh nghiệp có thể mất đơn hàng trong vài năm tới. Khách hàng giờ không chỉ hỏi giá, mà hỏi cả phát thải, năng lượng và trách nhiệm xã hội.

Để ngành dệt may thực sự “thăng hoa” trong dài hạn, vai trò của Nhà nước là không thể thiếu. Theo các chuyên gia, cần có chính sách nhất quán để phát triển công nghiệp nguyên phụ liệu, quy hoạch các khu dệt - nhuộm tập trung, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn dài hạn cho đầu tư công nghệ và chuyển đổi xanh.

Bên cạnh đó, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt ở các khâu thiết kế, quản trị chuỗi cung ứng và chuyển đổi số, sẽ quyết định khả năng nâng năng suất và giá trị gia tăng của toàn ngành.

Trong giai đoạn phát triển mới, dệt may Việt Nam không thể tiếp tục tăng trưởng bằng cách “làm nhiều hơn”, mà phải tăng trưởng bằng cách “làm tốt hơn”. Chỉ khi chuyển mạnh sang chiều sâu, ngành dệt may mới đủ nền tảng để đạt tăng trưởng 2 con số, đồng thời tiếp tục giữ vai trò trụ cột trong chiến lược phát triển kinh tế bền vững của đất nước.

Đức Hiền