Ngành thép Việt Nam trước yêu cầu chuyển từ sản lượng sang chất lượng

Hội thảo Ngành Thép Việt Nam 2026 diễn ra ngày 13/11 tại Hà Nội, do Công ty TNHH Mysteel Việt Nam tổ chức. Đây là đơn vị thuộc hệ thống Mysteel, thương hiệu cung cấp thông tin, dữ liệu và phân tích thị trường có nguồn gốc từ Shanghai Ganglian E-Commerce Holdings, doanh nghiệp thành lập năm 2000 tại Thượng Hải (Trung Quốc), với lĩnh vực hoạt động ban đầu tập trung vào thị trường thép.

Tại hội thảo, các vấn đề về năng lực cạnh tranh, biến động chi phí đầu vào và yêu cầu chuyển đổi công nghệ, giảm phát thải được đặt ra, phản ánh những sức ép mà ngành thép Việt Nam đang phải đối mặt. Trong bối cảnh đó, quy mô sản xuất không còn là thước đo duy nhất, mà năng suất, chất lượng và hiệu quả hoạt động ngày càng có ý nghĩa quan trọng đối với sức cạnh tranh của ngành.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nghiêm Xuân Đa, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) nêu rõ, ngành thép cần chuyển trọng tâm từ tăng sản lượng sang nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động. Thay vì chỉ quan tâm sản xuất được bao nhiêu tấn thép, doanh nghiệp cần chú trọng hơn đến mức tiêu hao năng lượng, hiệu quả sử dụng nguyên liệu, chi phí logistics, công nghệ và chất lượng sản phẩm.

Định hướng này cũng đòi hỏi thay đổi cách thức cạnh tranh. Ông Đa cho rằng lợi thế về giá cần được bổ sung bằng năng lực công nghệ, chất lượng và giá trị gia tăng; năng lực cạnh tranh của từng doanh nghiệp cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với toàn chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ thép.

Đặc biệt, yêu cầu môi trường đang dần trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Việc giảm tiêu hao năng lượng, kiểm soát phát thải và cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên không chỉ là vấn đề tuân thủ mà còn liên quan đến khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Ông Nghiêm Xuân Đa, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN

Cạnh tranh cần được nhìn trên toàn chuỗi giá trị

Một vấn đề khác được đặt ra tại hội thảo là mối quan hệ giữa các doanh nghiệp sản xuất thép và nhóm doanh nghiệp sử dụng thép, đặc biệt trong lĩnh vực cơ khí, chế tạo và kết cấu thép.

Theo ông Lê Phụng Thắng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), chính sách phát triển ngành thép cần tính đến lợi ích của toàn chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung bảo vệ các nhà sản xuất thép. Bởi sức cạnh tranh của doanh nghiệp hạ nguồn cũng tác động trực tiếp đến khả năng tiêu thụ sản phẩm của ngành thép trong nước.

Ông Thắng phân tích, khi các doanh nghiệp kết cấu thép Việt Nam giành được đơn hàng, nhu cầu sử dụng thép nội địa có thể được mở rộng.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp trong nước khó cạnh tranh với sản phẩm kết cấu thép nhập khẩu, lượng thép nội địa được sử dụng trong các công trình cũng có thể bị ảnh hưởng. Giá thép đầu vào thiếu cạnh tranh cũng khiến các nhà thầu trong nước gặp khó khi tham gia đấu thầu, qua đó tác động đến cả khâu sản xuất phía trước.

Theo số liệu VAMI tổng hợp được ông Thắng đề cập tại hội thảo, lượng kết cấu thép nhập khẩu tăng từ hơn 30.000 tấn năm 2022 lên mức ước gần 250.000 tấn năm 2026 (Đây là số liệu do hiệp hội tổng hợp và mức của năm 2026 là ước tính được nêu tại hội thảo, chưa phải số liệu thống kê chính thức đã được đối chiếu độc lập).

Theo ông Thắng, diễn biến nhập khẩu này đặt ra yêu cầu theo dõi sát hơn sức cạnh tranh của doanh nghiệp kết cấu thép trong nước. Tuy nhiên, lượng hàng nhập khẩu tăng hoặc đơn giá nhập khẩu giảm chưa đủ để kết luận có hành vi bán phá giá.

Việc áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại cần dựa trên kết quả điều tra, trong đó phải xác định được hành vi bán phá giá, thiệt hại đáng kể đối với ngành sản xuất trong nước và mối quan hệ nhân quả giữa hai yếu tố.

Ông Thắng cũng lưu ý việc xem xét các biện pháp phòng vệ thương mại cũng cần đánh giá tác động đến cả doanh nghiệp sản xuất thép lẫn doanh nghiệp sử dụng thép. Nếu chính sách bảo vệ một khâu nhưng làm suy giảm khả năng cạnh tranh của khâu khác, lợi ích dài hạn của toàn ngành có thể bị ảnh hưởng.

Về phía doanh nghiệp hạ nguồn, yêu cầu đặt ra không chỉ là cạnh tranh về giá gia công mà còn phải nâng năng lực thiết kế, công nghệ, năng suất, chất lượng, logistics và lắp dựng. Việc tham gia sâu hơn vào các dự án, chuỗi cung ứng và hoạt động tổng thầu cũng là hướng đi để doanh nghiệp kết cấu thép gia tăng giá trị.

Ông Lê Phụng Thắng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN

Doanh nghiệp thép chịu sức ép từ nhiều phía

Bên cạnh bài toán cạnh tranh trong chuỗi giá trị, các nhà sản xuất thép còn phải ứng phó với những biến động từ thị trường và chi phí đầu vào.

Ông Trần Ngọc Ân, Giám đốc kinh doanh CTCP Thép Hòa Phát Dung Quất đại diện Hòa Phát Dung Quất, cho biết ngành thép đang đối mặt với tình trạng dư thừa công suất trong khi nhu cầu thị trường còn yếu, tạo áp lực cạnh tranh về giá và sản lượng. Cùng với đó là biến động giá quặng sắt, thép phế liệu, than cốc, năng lượng và chi phí logistics.

Ông Ân cũng đề cập những yếu tố bên ngoài như xung đột địa chính trị, thay đổi chính sách thương mại, hạn ngạch và hàng rào kỹ thuật, làm gia tăng khó khăn cho hoạt động xuất khẩu. Trong khi đó, yêu cầu giảm phát thải ngày càng rõ nét, buộc doanh nghiệp phải tính đến chi phí và lộ trình chuyển đổi công nghệ.

Trước những sức ép này, đại diện Hòa Phát Dung Quất cho biết doanh nghiệp chú trọng kiểm soát chi phí năng lượng, logistics, đa dạng hóa nguồn cung và thị trường tiêu thụ, đồng thời nâng giá trị sản phẩm. Việc ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo trong quản lý sản xuất và tận dụng nhiệt, khí thải từ quá trình luyện thép cũng được đề cập như những giải pháp cải thiện hiệu quả vận hành.

Những vấn đề được nêu tại hội thảo cho thấy năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thép trong giai đoạn tới không chỉ phụ thuộc vào quy mô công suất, mà còn nằm ở khả năng tối ưu chi phí, làm chủ công nghệ và đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường.

Ông Trần Ngọc Ân, Giám đốc kinh doanh CTCP Thép Hòa Phát Dung Quất đại diện Hòa Phát Dung Quất. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN

Cần có lộ trình phát triển ngành thép

Ở góc độ quản lý, ông Chu Đức Anh, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công thương, cho biết cơ quan này dự kiến xây dựng lộ trình phát triển ngành thép, trong đó xác định định hướng chuyển đổi công nghệ, quy mô ngành và cơ cấu sản phẩm theo từng giai đoạn.

Một trong những nội dung được đặt ra là đánh giá năng lực thực tế của ngành theo chuỗi công nghệ, từ nguyên liệu, sản xuất thép đến chế biến sâu. Cùng với đó, cơ quan quản lý dự kiến tổng hợp dữ liệu về công suất vận hành, công nghệ, sản lượng, tiêu thụ và kim ngạch xuất nhập khẩu theo từng nhóm sản phẩm.

Theo ông Đức Anh, việc xây dựng kịch bản cung cầu và đánh giá điều kiện đổi mới công nghệ cũng được đặt ra nhằm xác định khả năng nâng năng suất, chất lượng, giảm tiêu hao năng lượng và phát thải. Cục Công nghiệp dự kiến hình thành kho dữ liệu ngành thép, cập nhật định kỳ, đồng thời đề nghị hiệp hội và doanh nghiệp chia sẻ thông tin về nhu cầu thị trường, kế hoạch đầu tư và những vướng mắc trong quá trình hoạt động.

Ông Chu Đức Anh, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công thương phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN

Trong bối cảnh ngành thép phải đồng thời giải quyết bài toán chi phí, công nghệ, thị trường và môi trường, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về năng lực sản xuất và cung cầu sẽ là đầu vào quan trọng cho công tác đánh giá, hoạch định chính sách.

Nhìn rộng hơn, yêu cầu chuyển đổi của ngành thép không chỉ nằm ở việc mở rộng công suất hay bảo vệ sản xuất trong nước. Năng lực cạnh tranh cần được cải thiện từ khâu sản xuất nguyên liệu, luyện thép đến chế biến và sử dụng thép. Khi các mắt xích trong chuỗi cùng nâng được năng suất, chất lượng và hiệu quả, ngành thép mới có thể tạo ra giá trị lớn hơn thay vì chỉ tăng thêm sản lượng.