Ngành thử nghiệm Việt Nam trước áp lực chuẩn hóa ngày càng lớn

Thách thức từ nhiều phía

Tại hội thảo “Cơ hội và thách thức đối với ngành phân tích và thử nghiệm Việt Nam trong giai đoạn mới 2026–2030” ngày 24/4 tại Hà Nội, GS, TS Nguyễn Văn Nội - Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB) - cho biết năm 2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi hệ thống phòng thí nghiệm phân tích và thử nghiệm của Việt Nam bước vào giai đoạn tái định vị. Sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số cùng các hiệp định thương mại thế hệ mới đang mở ra nhiều cơ hội lớn cho ngành.

Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là áp lực ngày càng lớn về đáp ứng tiêu chuẩn xanh, cạnh tranh giữa các doanh nghiệp thử nghiệm và yêu cầu hiện đại hóa hạ tầng, nguồn nhân lực.

Nhấn mạnh vai trò của lĩnh vực này, ông Nội cho rằng: hoạt động phân tích và thử nghiệm chính là “người gác cổng”, bảo đảm chất lượng sản phẩm, hàng hóa trước khi tham gia thị trường trong nước và quốc tế. Trong bối cảnh xuất khẩu mở rộng, việc duy trì và nâng cao chất lượng thông qua hệ thống thử nghiệm trở thành yêu cầu then chốt.

Ở góc độ rộng hơn, PGS, TS Vũ Văn Tích - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận định, trong hệ sinh thái phát triển hiện đại, phân tích và thử nghiệm đóng vai trò như “lớp bảo vệ” giúp duy trì niềm tin thị trường, kiểm soát chất lượng và hạn chế rủi ro cho toàn bộ nền kinh tế.

PGS, TS Vũ Văn Tích - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Dù có nhiều dư địa phát triển, ngành thử nghiệm vẫn đối mặt với không ít thách thức, từ tiêu chuẩn đến công nghệ và thể chế.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Hương - Trưởng ban Quản lý chất lượng và Đánh giá sự phù hợp, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia - cách tiếp cận quản lý đang có sự thay đổi căn bản: từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo đối tượng có điều kiện; từ quản lý giấy tờ sang quản lý dữ liệu; và từ kiểm tra phân tán sang quản lý có cấu trúc, minh bạch.

Luật số 70/2025/QH15 lần đầu tiên luật hóa khái niệm “thử nghiệm”, đặt hoạt động này trong hệ thống đánh giá sự phù hợp. Tuy nhiên, yêu cầu mới cũng đặt ra thách thức lớn về năng lực kỹ thuật, tính chính xác của kết quả và khả năng kết nối dữ liệu.

Trong khi đó, theo ông Lại Tiến Thịnh - đại diện Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, ở các lĩnh vực đặc thù như an toàn bức xạ và hạt nhân, khó khăn càng rõ nét khi hệ thống quy định chưa theo kịp tốc độ phát triển công nghệ. Một số hạn chế nổi lên như thiếu phòng thí nghiệm chuyên sâu, hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, cạnh tranh dịch vụ tiềm ẩn nguy cơ giảm chất lượng.

Ngoài ra, yêu cầu công nhận quốc tế, áp dụng các tiêu chuẩn như ISO/IEC 17025, cùng với xu hướng số hóa dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn cũng tạo áp lực không nhỏ đối với các tổ chức thử nghiệm trong nước.

Cần triển khai đồng bộ các giải pháp

Để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, các chuyên gia cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Theo bà Hương, bốn ưu tiên cần được đẩy mạnh gồm: hoàn thiện pháp lý; chuẩn hóa năng lực tổ chức thử nghiệm; chuẩn hóa dữ liệu trên nền tảng số; và chuyển mạnh sang quản lý theo rủi ro.

Sự kiện thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp trong lĩnh vực phân tích và thử nghiệm.

Ở góc độ chiến lược, ông Vũ Văn Tích đề xuất cần quy hoạch hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ then chốt như bán dẫn, vật liệu mới, năng lượng; đồng thời phát triển các trung tâm phân tích chuyên sâu và mở rộng mạng lưới phòng thí nghiệm tại địa phương.

Cùng đó, việc chủ động tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp tiêu chuẩn không chỉ là công cụ kiểm soát mà còn trở thành “đòn bẩy” dẫn dắt thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Theo ông Vũ Xuân Thủy - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB), việc công nhận phòng thử nghiệm theo tiêu chuẩn quốc tế và tham gia các thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau như ILAC MRA sẽ giúp kết quả thử nghiệm của Việt Nam được chấp nhận rộng rãi trên toàn cầu, qua đó giảm chi phí và thúc đẩy thương mại.

Đối với các lĩnh vực rủi ro cao như bức xạ và hạt nhân, các giải pháp được đề xuất bao gồm tăng cường giám sát chất lượng dịch vụ, đào tạo nhân lực chuyên sâu, đầu tư hệ thống quan trắc tự động và hoàn thiện khung pháp lý theo hướng hài hòa với thông lệ quốc tế.

Từ thực tiễn phát triển, có thể thấy ngành phân tích và thử nghiệm Việt Nam không còn là hoạt động kỹ thuật đơn lẻ mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của hạ tầng chất lượng quốc gia.

Trong giai đoạn tới, việc xây dựng hệ thống thử nghiệm hiện đại, đồng bộ, hội nhập quốc tế và vận hành trên nền tảng dữ liệu sẽ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo đảm chất lượng hàng hóa và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.