Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4: Trong thời đại AI, ai còn đọc sách?

Đọc chậm trong cuộc đua với AI siêu tốc

Trong bối cảnh AI có thể giúp đọc sách, làm bài, viết nhạc, làm thơ… con người tưởng như không cần làm gì nữa.

Tuy nhiên, chia sẻ tại tọa đàm về sách và văn hóa đọc mới đây, ông Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà, thẳng thắn chỉ ra rằng, quan trọng là con người phải có trí tuệ để điều khiển AI. Nếu không biết đọc sâu, con người rất dễ bị AI dẫn dắt, thậm chí có nguy cơ thất nghiệp.

Thực tế cho thấy, thói quen đọc đang thay đổi. Theo khảo sát của Thái Hà Books, phần lớn bạn đọc hiện nay chỉ chọn những cuốn sách khoảng 200 - 300 trang. Chỉ một số ít người đọc nhiều và đọc sâu tìm đến các tác phẩm dày trên 500 trang.

Sự khác biệt này không chỉ là về dung lượng, mà phản ánh hai cách tiếp cận tri thức: đọc nhanh để nắm ý chính, và đọc sâu để kiến tạo hệ thống hiểu biết.

Đọc sách dường như tốn thời gian, nhưng lại không thể thay thế

TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhà sáng lập và điều hành "Sách ơi mở ra" nhận định: trong thời đại AI, việc đọc sâu dường như trở nên chậm chạp và tốn thời gian. Nhưng chính sự “chậm” ấy lại là điều không thể thay thế.

Bởi đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin, mà là một quá trình “vật lộn” với tri thức. Người đọc phải suy nghĩ, phản biện, kết nối. Đó là cách để hình thành một hệ thống hiểu biết mang tính cá nhân, bền vững, điều mà không thuật toán nào có thể làm thay.

Từng tham gia xây dựng nền tảng AI đào tạo giáo viên, TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh nhận ra AI có những điểm yếu khó khắc phục.

Thứ nhất là “ảo giác” - khả năng tạo ra thông tin sai mà không tự nhận biết. Thứ hai là “thiên kiến” - xu hướng ưu tiên một số nguồn thông tin nhất định. Và thứ ba là “sự trung bình” - những câu trả lời thường an toàn, nhưng thiếu chiều sâu và đột phá.

Muốn đi xa hơn, con người cần trang bị ba công cụ quan trọng: tư duy phản biện, tư duy thiết kế và tư duy sáng tạo. Và đọc sách, đặc biệt là đọc sâu, chính là con đường hiệu quả nhất để rèn luyện, xây dựng cả ba năng lực này.

Tiếp cận "vùng chìm" của tri thức - nơi AI chưa thể chạm tới

TS. Nguyễn Thị Ngọc Minh cho rằng, không phải mọi tri thức của con người tạo ra trong hàng nghìn năm qua đều được mã hóa đưa lên internet. Nhiều giá trị nằm trong những cuốn sách kinh điển, trong thư viện là những “vùng chìm” mà AI chưa thể chạm tới. Tiếp cận những nguồn tri thức này là thứ để vượt qua giới hạn của AI.

Đọc cũng là nền tảng của sáng tạo. Một bộ não giàu dữ liệu, tích lũy qua quá trình đọc và trải nghiệm, sẽ có khả năng kết nối và tạo ra những ý tưởng mới. Nếu chỉ dựa vào dữ liệu trên internet, vốn cũng là nguồn mà AI khai thác, con người khó có thể tạo ra sự khác biệt.

Để vượt qua AI, con người phải sở hữu những thứ AI không có

Không chỉ tri thức trong sách, con người còn sở hữu một loại “tri thức ẩn”: tri thức từ trải nghiệm sống, chẳng hạn đôi tai tinh tế của người thợ làm đàn... Những tri thức này không dễ mã hóa!

Trong một thế giới AI ngày càng ưu việt, lợi thế cạnh tranh của con người không nằm ở tốc độ xử lý thông tin, mà ở chiều sâu hiểu biết và khả năng sáng tạo.

Để cạnh tranh được với AI với kho dữ liệu phong phú trên internet, con người phải có được những thứ không có trên internet, là tri thức có trong sách vở và tri thức sống.

Ở một góc nhìn rộng hơn, câu chuyện đọc sách còn gắn với văn hóa và bản sắc. Khi tri thức ngày càng được số hóa, nguy cơ “đồng nhất hóa” cũng gia tăng. Nhưng chính những giá trị tích lũy từ lịch sử, văn hóa đến tri thức dân gian, lại là nền tảng để tạo nên sự khác biệt.

Vì vậy, thay vì hỏi “còn đọc sách hay không?”, hãy hỏi “đọc như thế nào?” Đọc lướt để bắt kịp thông tin là cần thiết, nhưng đọc sâu để xây dựng năng lực tư duy mới là điều quyết định.