Ngày Thế giới phòng, chống sốt rét 25/4/2026: Đích đến trong tầm tay

Nhân viên y tế tiêm vaccine phòng sốt rét cho em nhỏ tại Soa, Cameroon. Ảnh: THX/TTXVN

Câu chuyện của Imelda - một bà mẹ từng mất con vì thiếu hiểu biết trong phòng bệnh - phản ánh rõ thực tế khắc nghiệt này. Trong lần mang thai sau, nhờ được tiếp cận điều trị dự phòng và các biện pháp đơn giản như màn chống muỗi, cô đã bảo vệ được tính mạng của mình và đứa trẻ. Câu chuyện ấy cho thấy: với những công cụ hiện có, sốt rét hoàn toàn có thể được ngăn chặn - vấn đề là tiếp cận và hành động kịp thời.

Hai thập niên qua, thế giới đã đạt những bước tiến đáng kể trong cuộc chiến chống sốt rét. Kể từ năm 2000, các nỗ lực toàn cầu đã giúp ngăn chặn khoảng 2,3 tỷ ca mắc và 14 triệu ca tử vong. Đến nay, 48 quốc gia và vùng lãnh thổ đã được chứng nhận loại trừ sốt rét, trong đó riêng năm 2025 có thêm 3 quốc gia mới. Ngay cả tại các khu vực từng là “điểm nóng” như tiểu vùng Mekong mở rộng, số ca mắc đã giảm gần 90%, bất chấp tình trạng kháng thuốc kéo dài.

Số quốc gia có dịch lưu hành cũng giảm đáng kể, từ 108 nước năm 2000 xuống còn khoảng 80 vào năm 2024. Đáng chú ý, số nước ghi nhận dưới 10.000 ca mắc tăng gần gấp đôi, từ 27 lên 46. Những con số này cho thấy quỹ đạo tích cực: sốt rét không còn là “định mệnh” của nhiều quốc gia, mà đang dần bị đẩy lùi khỏi bản đồ dịch tễ toàn cầu.

Động lực quan trọng cho những tiến bộ này đến từ khoa học - công nghệ. Các loại vaccine mới, thuốc điều trị hiệu quả hơn, công cụ kiểm soát vector tiên tiến và những giải pháp đột phá như muỗi biến đổi gene hay thuốc tiêm tác dụng kéo dài đang mở ra một “kỷ nguyên mới” trong phòng chống sốt rét. Những tiến bộ này không chỉ giúp giảm ca mắc mà còn thay đổi cách tiếp cận - từ ứng phó thụ động sang kiểm soát chủ động và bền vững.

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn sáng màu. Năm 2024, thế giới vẫn ghi nhận khoảng 282 triệu ca mắc và 610.000 ca tử vong - tăng nhẹ so với năm trước đó. Những thách thức mới đang nổi lên làm suy giảm hiệu quả của các biện pháp truyền thống. Tình trạng kháng thuốc artemisinin, kháng hóa chất pyrethroid (loại hóa chất chính hiện đang tẩm trên màn chống muỗi), sự lan rộng của muỗi Anopheles stephensi tại các đô thị ở châu Phi, hay các đột biến gene làm giảm hiệu quả xét nghiệm nhanh… đang đặt ra áp lực lớn đối với hệ thống y tế.

Bên cạnh đó, các yếu tố ngoài y tế như biến đổi khí hậu, xung đột và khủng hoảng nhân đạo cũng làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch và gián đoạn các dịch vụ thiết yếu. Những khu vực dễ tổn thương nhất - đặc biệt tại châu Phi, nơi chiếm hơn 90% số ca mắc toàn cầu - đang đối mặt với nguy cơ thụt lùi nếu không có hỗ trợ kịp thời.

Một thách thức nghiêm trọng khác là thiếu hụt tài chính. Năm 2024, nguồn tài trợ toàn cầu cho phòng chống sốt rét chỉ đạt 3,9 tỷ USD, thấp hơn nhiều so với nhu cầu 9,3 tỷ USD cho năm 2025. Khoảng trống 5,4 tỷ USD không chỉ là con số tài chính, mà là nguy cơ trực tiếp khiến các chương trình giám sát, điều trị và phòng ngừa bị gián đoạn.

Đặc biệt, nhiều quốc gia phụ thuộc lớn vào viện trợ bên ngoài. Mỹ hiện là nhà tài trợ lớn nhất, chiếm gần 37% tổng nguồn lực toàn cầu, trong khi các quốc gia có dịch lưu hành chỉ đóng góp khoảng 33%. Nếu nguồn tài trợ tiếp tục suy giảm, những thành quả đạt được trong hơn hai thập niên qua có thể nhanh chóng bị xói mòn.

Dù vậy, triển vọng loại trừ sốt rét vẫn chưa bao giờ rõ ràng như hiện nay. Chủ đề Ngày Thế giới phòng chống sốt rét (25/4) năm 2026 - “Quyết tâm chấm dứt sốt rét: Chúng ta có thể làm được và chúng ta phải làm được” - không chỉ mang tính biểu tượng mà còn phản ánh một thực tế: các công cụ và giải pháp cần thiết đã sẵn sàng, vấn đề còn lại là cam kết và hành động. Thực tiễn từ nhiều quốc gia cho thấy mục tiêu này hoàn toàn khả thi. Mauritius – một quốc đảo nhỏ ở Ấn Độ Dương – đã hai lần loại trừ sốt rét nhờ các chiến dịch kiểm soát quyết liệt, kết hợp phun hóa chất, diệt ấu trùng và giám sát chặt chẽ. Đáng chú ý, chi phí duy trì thành quả này chỉ ở mức vài USD/người/năm, cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt của đầu tư y tế dự phòng.

Trung Quốc cũng là một ví dụ điển hình. Từ hàng chục triệu ca mắc mỗi năm vào giữa thế kỷ XX, nước này đã giảm xuống còn 0 ca lây nhiễm nội địa kể từ năm 2017 và được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận loại trừ sốt rét vào năm 2021. Thành công này đến từ cách tiếp cận hệ thống, đặc biệt là mô hình “1-3-7” - phát hiện trong 1 ngày, điều tra dịch tễ trong 3 ngày và xử lý kiểm soát để ngăn chặn sự lây truyền thêm trong vòng 7 ngày - kết hợp với ứng dụng công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết bị bay không người lái để giám sát dịch tễ. Nhờ những chiến lược toàn diện và linh hoạt này, Trung Quốc đã không ghi nhận bất kỳ trường hợp lây nhiễm địa phương nào kể từ năm 2017.

Azerbaijan và Tajikistan, được công nhận loại trừ sốt rét năm 2023, cũng cho thấy vai trò then chốt của đầu tư dài hạn và hệ thống y tế cơ sở. Việc duy trì giám sát điện tử theo thời gian thực, đào tạo nhân lực và triển khai các biện pháp can thiệp có mục tiêu đã giúp hai quốc gia này kiểm soát hiệu quả dịch bệnh suốt nhiều thập niên.

Tại Việt Nam, kết quả phòng chống sốt rét những năm gần đây rất đáng ghi nhận. Số ca mắc giảm mạnh xuống dưới 300 ca mỗi năm, không còn ca tử vong, và phần lớn các địa phương đã loại trừ sốt rét nội địa. Năm 2025 ghi nhận 246 ca, giảm hơn 30% so với năm trước; những tháng đầu năm 2026 chỉ ghi nhận 25 ca. Những con số này cho thấy Việt Nam đang tiến gần tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030.

Những thành tựu trên khẳng định một điều: loại trừ sốt rét không phải là mục tiêu xa vời. Với nguồn lực phù hợp, chiến lược đúng đắn và cam kết chính trị mạnh mẽ, “đích đến” hoàn toàn nằm trong tầm tay.

Tuy nhiên, thành công không đồng nghĩa với kết thúc. Ngay cả những quốc gia đã loại trừ sốt rét vẫn phải duy trì cảnh giác cao độ để ngăn nguy cơ tái xâm nhập. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, di cư và biến đổi khí hậu, chỉ cần một “khe hở” nhỏ cũng có thể khiến dịch bệnh quay trở lại.

Thông điệp cốt lõi vì thế rất rõ ràng: thế giới đã có đủ công cụ để chấm dứt sốt rét, nhưng thành công phụ thuộc vào việc duy trì nỗ lực một cách bền bỉ và đồng bộ. Nếu không hành động quyết liệt, những tiến bộ đạt được có thể bị đảo ngược. Nhưng nếu tận dụng tốt cơ hội hiện tại, một thế giới không còn sốt rét không còn là viễn cảnh xa xôi, mà là mục tiêu có thể đạt được trong tương lai gần.