Nghệ An: Để trường học trở thành mái nhà thứ hai của trẻ vùng cao

Những đổi thay từ các xã đặc biệt khó khăn

Na Loi là xã biên giới được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Na Loi và Đoọc Mạy thuộc huyện Kỳ Sơn trước đây. Theo Quyết định số 1085/QĐ-UBND ngày 30/3/2026 của UBND tỉnh Nghệ An, Na Loi thuộc khu vực III, với tất cả 11 thôn trong xã nằm trong danh sách thôn đặc biệt khó khăn giai đoạn 2026–2030.

Năm học 2026–2027, xã Na Loi có 5 trường tiểu học và trung học cơ sở với hơn 1.000 học sinh, 100% số trường tổ chức bán trú. Dịp khai giảng năm học mới, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Na Loi đã khánh thành các hạng mục phòng học, nhà ở bán trú và khuôn viên trường, góp phần cải thiện điều kiện dạy học, ăn ở và sinh hoạt cho học sinh.

Không riêng Na Loi, nhiều địa bàn đặc biệt khó khăn của Nghệ An đang được quan tâm đầu tư hệ thống trường học theo hướng đồng bộ, đáp ứng cả nhu cầu học tập và sinh hoạt của học sinh.

Bữa ăn bán trú của học sinh điểm trường Đoọc Mạy - xã Na Loi (tỉnh Nghệ An). Ảnh: Thanh Hải

Tại Bắc Lý, xã khu vực III với 13/13 thôn đặc biệt khó khăn, Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Bắc Lý được xây dựng trên diện tích hơn 3ha, đưa vào hoạt động trong năm học 2026–2027. Trường có 44 lớp với 1.088 học sinh đến từ 11 điểm bản, trong đó hơn 800 em nội trú và hơn 200 em bán trú.

Tại Hạnh Lâm, xã miền núi thuộc khu vực II, Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Hạnh Lâm có quy mô 57 lớp, 2.098 học sinh, trong đó 696 em đăng ký nhu cầu nội trú và 1.402 em đăng ký bán trú. Nhà trường duy trì hai điểm trường lẻ với 616 học sinh, đáp ứng nhu cầu học tập của trẻ ở những địa bàn xa trường chính.

Cùng với đầu tư trường lớp, mô hình bán trú đang phát huy hiệu quả tại nhiều địa phương. Tại Trường THPT Kỳ Sơn, thuộc xã Mường Xén - địa bàn khu vực III với 13 thôn đặc biệt khó khăn, mô hình bán trú kiểu mới được triển khai từ năm học 2022–2023, góp phần giải quyết nhu cầu ăn ở của học sinh xa nhà, tạo điều kiện để các em duy trì việc học.

Điểm đáng chú ý ở những mô hình trường học này tại Nghệ An, đó là sự chuyển dịch từ đầu tư đơn thuần cho hoạt động dạy học sang đầu tư cho cả môi trường sống của học sinh. Khi trường học có đủ điều kiện tổ chức ăn ở, sinh hoạt và các hoạt động tập thể, học sinh vùng cao không chỉ được tiếp cận kiến thức mà còn có cơ hội rèn luyện tính tự lập, kỹ năng giao tiếp và thói quen sinh hoạt nền nếp.

Từ nguồn lực chính sách đến cơ hội học tập của trẻ vùng cao

Trong giai đoạn 2021–2025, CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN đã xác định phát triển giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Các nội dung hỗ trợ cơ sở vật chất trường học, điều kiện dạy học và giáo dục dân tộc tạo cơ sở để địa phương tập trung nguồn lực cho những địa bàn khó khăn.

Học sinh vui chơi và vận động tại điểm trường Đoọc Mạy - xã Na Loi (tỉnh Nghệ An). Ảnh: Thanh Hải 

Theo kết quả phân định giai đoạn 2026–2030, Nghệ An có 79 xã, phường vùng đồng bào DTTS&MN, trong đó 51 xã khu vực III và 668 thôn đặc biệt khó khăn. Đây là những địa bàn cần tiếp tục được ưu tiên trong phân bổ nguồn lực, tổ chức giáo dục và thực hiện chính sách an sinh.

Sức hút của mô hình bán trú ở Nghệ An cho thấy, nhu cầu được học tập và sinh hoạt trong môi trường ổn định của học sinh vùng cao là rất lớn. Khi được nhà trường chăm lo cả việc học lẫn đời sống thường ngày, các em có thêm thời gian tự học, tham gia hoạt động tập thể và nhận được sự hỗ trợ kịp thời từ thầy cô. Đây cũng là yếu tố quan trọng giúp học sinh gắn bó hơn với trường lớp, nhất là ở những địa bàn có nguy cơ bỏ học do hoàn cảnh gia đình và điều kiện đi lại khó khăn.

Trên phạm vi toàn tỉnh, Nghệ An tiếp tục sắp xếp mạng lưới trường lớp phù hợp với đặc thù từng vùng. Giai đoạn 2021–2025, tỉnh giảm 34 trường công lập và 251 điểm trường lẻ. Đến cuối năm học 2025–2026, toàn tỉnh còn 1.528 cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên, cùng 883 điểm trường lẻ. Đối với những bản làng giao thông cách trở, việc duy trì điểm trường phù hợp vẫn được đặt ra nhằm bảo đảm trẻ nhỏ có điều kiện đến lớp an toàn.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà ở và gạo theo Nghị định số 66/2025/NĐ-CP tiếp tục góp phần giảm gánh nặng chi phí cho gia đình học sinh đủ điều kiện tại vùng khó khăn, tạo thêm điều kiện để các em duy trì việc học.

Có thể thấy, để trường học thực sự trở thành mái nhà thứ hai, cơ sở vật chất chỉ là một phần điều kiện. Quan trọng không kém là chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng, sự quan tâm của đội ngũ giáo viên và khả năng tạo dựng môi trường sinh hoạt an toàn, thân thiện. Đặc biệt với học sinh DTTS, sự gắn bó giữa thầy và trò còn giúp các em tự tin hòa nhập, phát triển kỹ năng sống mà vẫn giữ gìn được những nét văn hóa của cộng đồng mình.

Bước sang giai đoạn 2026–2030, các CTMTQG tiếp tục đặt ra yêu cầu tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội cơ bản và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.

Có thể thấy, trường học đang từng bước đảm nhận vai trò lớn hơn trong cuộc sống của trẻ em vùng cao Nghệ An. Không chỉ là nơi học chữ, đó còn là nơi các em được chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ, được vui chơi, rèn luyện và trưởng thành trong sự quan tâm của thầy cô. Khi trường học trở thành mái nhà thứ hai đúng nghĩa, mỗi ngày đến lớp cũng là thêm một cơ hội để trẻ em vùng khó khăn hướng tới tương lai tốt đẹp hơn./.