Nghệ An đổi mới công tác hỗ trợ sinh kế cho người nghèo, yếu thế

Đồng chí Nguyễn Đình Hùng - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh và lãnh đạo Đảng bộ xã Quỳ Hợp thăm hỏi, hỗ trợ người dân xã Quỳ Hợp bị thiệt hại do giông lốc. Ảnh: CSCC

Cách làm ở xã Yên Hòa

Ở bản Cốc Tạt, xã Yên Hòa, năm 2025, gia đình ông Lương Văn Hùng liên tiếp chịu ảnh hưởng của 2 cơn bão số 3 và số 10. Thiên tai tác động trực tiếp đến nhà ở, đất đai và điều kiện sản xuất. Sau đó, từ nguồn hỗ trợ của tỉnh, gia đình ông được sửa sang nhà cửa, hạn chế nguy cơ sạt lở. Đầu năm 2026, ông tiếp tục được hỗ trợ mô hình sinh kế nuôi dúi.

Ông Lương Văn Hùng chia sẻ: “Được hỗ trợ con giống, hướng dẫn kỹ thuật và thường xuyên được cán bộ theo dõi, gia đình tôi có thêm động lực phát triển kinh tế. Gần 10 con dúi ban đầu nay đã sinh sản, tăng đàn mở ra cách làm mới trong sản xuất để trồng thêm dược liệu, nuôi trâu, bò, gà”.

Mô hình hỗ trợ nuôi dúi tại xã Yên Hoà đang được phát triển tốt. Ảnh Mai Hoa

Từ nguồn vốn 500 triệu đồng do Ban Vận động Quỹ “Vì người nghèo” và cứu trợ tỉnh hỗ trợ xây dựng mô hình sinh kế giảm nghèo bền vững, xã Yên Hòa đã triển khai cho 30 hộ nuôi dúi, bò, lợn.

Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Yên Hòa Lương Thị Dậu cho biết: Các mô hình đang được duy trì, bước đầu phát huy hiệu quả. Quan trọng hơn, địa phương không chỉ trao nguồn lực mà còn theo dõi, giám sát, đồng hành với từng hộ, qua đó, giúp người dân chuyển từ tâm lý trông chờ sang chủ động làm ăn, tính toán hiệu quả và có trách nhiệm với nguồn hỗ trợ.

Cán bộ xã Yên Hòa kiểm tra mô hình trồng cây bo bo. Ảnh: Mai Hoa

Ngoài nguồn Quỹ “Vì người nghèo” và cứu trợ tỉnh, xã Yên Hòa đang lồng ghép các nguồn lực từ chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ sinh kế.

Đồng chí Đậu Đức Truyền - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Yên Hòa chia sẻ: “Hỗ trợ sinh kế phải hướng tới mục tiêu cuối cùng là người dân có thể tự chủ cuộc sống. Chính quyền không thể làm thay người dân, nhưng phải tạo môi trường, lựa chọn đúng hướng đi, kết nối nguồn lực và đồng hành để người dân có thể làm được. Khi một mô hình thành công, người dân tự nhân rộng thì lúc đó nguồn hỗ trợ mới thực sự phát huy giá trị lâu dài”.

Theo đó, xã Yên Hòa rà soát điều kiện tự nhiên, khí hậu, thổ nhưỡng, tập quán sản xuất của từng địa bàn để lựa chọn cây, con phù hợp; kết nối doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, đơn vị cung ứng giống để đưa giống mới, kỹ thuật mới vào sản xuất. Cán bộ, công chức được phân công theo dõi từng nhóm cây, con, từng địa bàn, từng hộ để chỉ đạo, đôn đốc, đánh giá hiệu quả và từng bước kết nối đầu ra. Cách làm này hướng đến biến nguồn hỗ trợ thành “vốn mồi”, khơi dậy nội lực và thay đổi tư duy sản xuất.

Sau hơn 1 năm vận hành bộ máy mới, xã Yên Hòa đã đưa vịt bầu và ngan Pháp vào chăn nuôi, thu hút 318 hộ tham gia, tổng đàn gần 23.000 con (nay cơ bản các hộ đã bán lứa đầu và tiếp tục tái đàn); hỗ trợ 16 hộ nuôi 32 con hươu sao; trồng hơn 50 ha bo bo cùng với một số cây sa nhân tím, khôi nhung tía...

Xã cũng chỉ đạo phát triển “sản phẩm toàn dân” bằng việc vận động người dân cải tạo vườn, trồng các loại cây ăn quả như na, mít, hồng xiêm, vú sữa, cau…; khuyến khích đào ao, thả cá tại những khu vực có điều kiện phù hợp.

Điểm đáng chú ý là các mô hình được lựa chọn dựa trên lợi thế tự nhiên và điều kiện sản xuất của từng địa bàn, giúp người dân có thể tận dụng đất đai, lao động và nguồn lực sẵn có để phát triển kinh tế gia đình.

Cán bộ xã Yên Hòa kiểm tra mô hình nuôi ốc bươu đen tại bản Hội Nguyên. Ảnh: Mai Hoa

Đặc biệt, xã Yên Hòa tăng cường kết nối, mở rộng quan hệ với doanh nghiệp nhằm đưa một số cây trồng có tiềm năng liên kết sản xuất và tiêu thụ trên địa bàn. Nổi bật là việc kết nối với các doanh nghiệp để khảo sát, tập huấn và chuẩn bị các điều kiện triển khai trồng dứa nguyên liệu; đồng thời, kết nối doanh nghiệp nghiên cứu đầu tư nhà máy sản xuất, chế biến dược liệu gắn với xây dựng vùng nguyên liệu với các loại cây trồng, như sả Java, tràm 5 gân, tràm trà, bồ kết và một số loại dược liệu khác như bạc hà, húng quế, tía tô, sâm nữ hoàng…

Theo Chủ tịch UBND xã Đậu Đức Truyền, nếu xây dựng được chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ, giá trị của đất rừng, đất sản xuất sẽ được nâng lên, đồng thời tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân. Đây cũng chính là bước chuyển căn bản trong tư duy hỗ trợ sinh kế ở xã Yên Hòa: Từ hỗ trợ đơn thuần sang tạo năng lực sản xuất; từ trao con giống, cây giống sang xây dựng mô hình; và từ mô hình nhỏ lẻ từng bước hướng đến vùng nguyên liệu, chuỗi liên kết, qua đó, tạo nền tảng để người dân chủ động vươn lên và giảm nghèo bền vững.

Đổi mới hỗ trợ từ yêu cầu thực tiễn

Là tỉnh có địa bàn miền núi rộng, đông đồng bào dân tộc thiểu số, Nghệ An thường xuyên chịu tác động của thiên tai, dịch bệnh, biến động sản xuất. Trong hoàn cảnh ấy, đổi mới cứu trợ không chỉ là trao nguồn lực đúng lúc, mà quan trọng hơn là tạo sinh kế, nâng khả năng chống chịu, giúp người nghèo từng bước tự chủ cuộc sống.
Theo Ban Vận động Quỹ “Vì người nghèo” và cứu trợ tỉnh, giai đoạn 2021-2025, Nghệ An tổ chức 3 đợt vận động lớn, tiếp nhận hơn 511 tỷ đồng. Điểm đáng chú ý không chỉ ở quy mô nguồn lực, mà ở cách thức phân bổ được thực hiện đúng đối tượng, đúng nhu cầu, đúng thời điểm, gắn cứu trợ trước mắt với phục hồi và phát triển lâu dài.

Lãnh đạo Ủ)y ban MTTQ Việt Nam tỉnh trao hỗ trợ người bị ảnh hưởng thiên tai tại xã Nga My. Ảnh: Mai Hoa

Từ nguồn lực này, hơn 23 tỷ đồng được hỗ trợ cho 77 xã mua sắm trang thiết bị phòng, chống thiên tai, bảo đảm phương châm “4 tại chỗ”, trong đó có máy phát điện, máy thủy lực; 64,5 tỷ đồng phân bổ cho 5 tổ chức chính trị - xã hội và 124 xã, phường triển khai các mô hình sinh kế cho hộ nghèo, cận nghèo, hộ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn và hộ bị thiệt hại do thiên tai; 10 tỷ đồng đầu tư 3 nhà văn hóa cộng đồng kết hợp tránh, trú bão, lũ.

Điều này cho thấy một chuyển biến quan trọng trong tư duy cứu trợ: Không chỉ khắc phục hậu quả sau thiên tai mà chủ động nâng cao khả năng chống chịu; không chỉ hỗ trợ từng hộ dân mà đầu tư cả năng lực phòng ngừa của cộng đồng.

Sự đổi mới ấy cũng thể hiện rõ trong cách chăm lo người nghèo. Qua 14 năm triển khai, từ “Tết Vì người nghèo” đến “Nghĩa tình dòng Lam”, Nghệ An đã huy động hơn 1.000 tỷ đồng chăm lo cho người nghèo, người có hoàn cảnh khó khăn. Riêng dịp Tết Ất Tỵ năm 2025, hơn 191,3 tỷ đồng được huy động, 100% hộ nghèo, cận nghèo được quan tâm. Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát đã xây mới, sửa chữa 20.802 căn nhà, hoàn thành 100% nhu cầu theo kế hoạch.
Như vậy, cứu trợ đang được đặt trong một hệ sinh thái an sinh rộng hơn, gồm nhà ở - sinh kế - việc làm - giảm nghèo - phòng, chống thiên tai - phát triển cộng đồng. Trong hệ sinh thái đó, hỗ trợ sinh kế ngày càng giữ vai trò quan trọng, bởi một khoản hỗ trợ chỉ thực sự bền vững khi giúp người dân tạo ra thu nhập và giảm dần sự phụ thuộc vào trợ giúp.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Nguyễn Đức Thành, yêu cầu đặt ra trong hỗ trợ mô hình sinh kế hiện nay là phải đổi mới cách làm, chuyển từ hỗ trợ đơn thuần về nguồn lực sang hỗ trợ tạo sinh kế bền vững, bảo đảm phù hợp với nhu cầu, điều kiện sản xuất và lợi thế của từng địa bàn, từng nhóm đối tượng; hạn chế tình trạng hỗ trợ dàn trải, thiếu gắn kết với thực tế. Hỗ trợ không chỉ dừng ở việc trao tiền, cây giống, con giống hay tư liệu sản xuất, mà phải gắn với hướng dẫn phương án sản xuất, chuyển giao kiến thức, kỹ thuật, kết nối thị trường và đồng hành trong quá trình thực hiện để người dân từng bước nâng cao năng lực, chủ động phát triển và nhân rộng mô hình.

Theo đó, nguồn lực hỗ trợ phải thực sự đóng vai trò “vốn mồi”, tạo ra giá trị và khả năng tự chủ lâu dài; việc phân bổ nguồn lực thông qua 5 tổ chức chính trị - xã hội và 124 xã, phường phải gắn với trách nhiệm lựa chọn đúng đối tượng, kết nối, hướng dẫn, giám sát và đánh giá hiệu quả, đồng thời, huy động sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và các lực lượng xã hội để hình thành các mô hình phù hợp.

"Hiệu quả hỗ trợ cần được đánh giá bằng kết quả và khả năng duy trì sau hỗ trợ, nhất là mức tăng thu nhập, tính ổn định của sinh kế, khả năng tự chủ và nhân rộng mô hình của người dân, qua đó bảo đảm mỗi nguồn lực được sử dụng đúng mục đích, phát huy hiệu quả và tạo giá trị bền vững", Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Nguyễn Đức Thành nhấn mạnh.

Một yêu cầu mới đặt ra là đổi mới phương thức điều phối cứu trợ, hỗ trợ người dân trên nền tảng số, chuyển từ quản lý chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và xử lý tình huống sang quản trị dựa trên dữ liệu, chủ động và sát thực tiễn. Chuyển đổi số trong cứu trợ, hỗ trợ người dân không chỉ là ứng dụng công nghệ vào quy trình, mà quan trọng hơn là hình thành phương thức thu thập, cập nhật và phân tích thông tin từ cơ sở để nhận diện chính xác đối tượng, nhu cầu, mức độ thiệt hại và khả năng phục hồi, từ đó, điều phối nguồn lực đúng người, đúng nhu cầu, đúng thời điểm và phù hợp với từng địa bàn.

Trên cơ sở từng bước hình thành dữ liệu an sinh thống nhất, công tác cứu trợ sẽ chuyển dần từ phản ứng sau thiên tai sang chủ động nhận diện nhóm dễ bị tổn thương, dự báo nhu cầu và chuẩn bị phương án hỗ trợ, đồng thời, theo dõi được kết quả sử dụng nguồn lực và quá trình phục hồi sau hỗ trợ. Đích đến của đổi mới không chỉ là hỗ trợ được bao nhiêu người, bao nhiêu hộ, mà quan trọng hơn là sau hỗ trợ có bao nhiêu hộ phục hồi được sinh kế, tạo được thu nhập ổn định, bao nhiêu cộng đồng nâng cao khả năng chủ động ứng phó và bao nhiêu người từng gặp khó khăn có thể tự vươn lên làm chủ cuộc sống.

Khi nguồn lực xã hội được chuyển hóa thành năng lực tự chủ và khả năng phục hồi, công tác cứu trợ mới thực sự tạo ra giá trị bền vững, không chỉ giúp người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo nền tảng để họ chủ động vượt qua những khó khăn trong tương lai.