Nghệ An: Sắp diễn ra lễ hội đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn thu hút du khách

Bà Trần Thị Phương Thảo, Chú tịch UBND xã Hợp Minh cho biết: “Lễ hội không chỉ là dịp tri ân vị anh hùng dân tộc có nhiều công lao với đất nước mà còn là cơ hội để giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ; đồng thời quảng bá hình ảnh quê hương Hợp Minh giàu truyền thống lịch sử, văn hóa đến với du khách gần xa”.

Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn (1254 – 1339) sinh ngày 16 tháng 6 năm Giáp Dần (1254) tại (làng Vạn Phần, xã Diễn Vạn), nay là xã Đức Châu, tỉnh Nghệ An. Theo gia phả họ Hoàng và các tư liệu lịch sử, ngay từ thuở nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, khỏe mạnh, đặc biệt có tài bơi lội và võ nghệ cao cường.

Theo thần tích, tên thật của thần là Hoàng Tá Thốn, mỹ hiệu là Tô Đại Liêu, sinh ở làng Vạn Phần, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Đức Châu, Nghệ An). Mẹ là người họ Trương. Truyền thuyết nói rằng, Trương phu nhân một buổi sáng ra sông gánh nước, bỗng thấy hai con trâu húc nhau, lao đến chỗ bà, bà dùng đòn đánh đuổi và tự nhiên hai con trâu biến mất. Nhưng một lông trâu đã dính vào chiếc đòn gánh và rơi xuống thùng nước, bà uống phải và từ đó mang thai. Ít lâu sau bà sinh ra một người con trai khôi ngô, tuấn tú.

Lớn lên, Hoàng Tá Thốn có sức khỏe khác thường, vật giỏi, trai trong vùng không ai địch nổi, đặc biệt có tài bơi lội. Khi nước nhà bị quân Nguyên Mông xâm lược, theo lời kêu gọi của triều đình, ông lên đường đi đánh giặc. Nhờ thông minh, lắm mưu cơ, lại có tài bơi lội, ông được tiến cử, sung vào đội thủy binh của nhà Trần, sau đó được làm chức Nội thư gia, giúp việc binh thư. Ông đã cùng quân nhà Trần làm cho địch nhiều phen khốn đốn như lặn xuống sông đục ngầm thuyền địch, xông pha nhiều trận đánh thủy. Với chiến thuật đục thuyền, Hoàng Tá Thốn và quân dân nhà Trần đã làm cho quân địch thua to ở trận Bạch Đằng.

Nhờ đánh thắng quân Nguyên Mông mà ông được phong là “Sát Hải Chàng Lại Đại tướng quân” - tướng thống lĩnh các đạo thủy binh, coi giữ 12 cửa biển, bảo vệ vùng duyên hải. Ông đã có công lớn trong việc diệt giặc biển, đánh quân Chiêm Thành quấy rối hải phận, huấn luyện nhiều binh sĩ thành những người thiện chiến nơi sông nước.

Trong một lần đi tuần thú đường biển ở Thanh Hóa, ông bị bệnh đột ngột và từ trần. Triều đình cho thuyền rồng chở linh cữu ông về an táng tại Vạn Phần. Nhân dân nhớ ơn ông, lập đền thờ ngay trên mộ. Vua Trần truy tặng ông là “Đại Liêu, Thiên Bồng Đại tướng quân”. Đến đời Hậu Lê, ông được phong “Đoan trực Hoằng nghị Anh lược đại vương”. Thời Nguyễn phong cho ông là "Dực bảo trung hưng, Hoành hiệp Thượng đẳng thần".

Đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn tại xã Hợp Minh, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Diệu

Hàng năm, vào dịp tháng sáu âm lịch, nhân dân địa phương long trọng tổ chức Lễ hội Đền Hoàng Tá Thốn nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Sát Hải Đại Vương, đồng thời cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và đời sống nhân dân ngày càng ấm no, hạnh phúc.

Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn là một nhân thần được nhiên thần hóa, là một nhân vật lịch sử có thật, được nhắc đến cả trong các cuốn sử chính thống như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục, nhưng dần dần, qua tín ngưỡng dân gian, ông đã trở thành một vị thần đại diện cho thần sông nước.

Tín ngưỡng thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn chính là sự thể hiện quan niệm của con người về các vị anh hùng dân tộc, những người tài giỏi, có khả năng đặc biệt được nhân dân tôn sùng, kính phục và tôn họ làm thần, thánh.

Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, nhưng đền vẫn giữ được kiến trúc xưa. Ảnh: Nguyễn Diệu

Nẻo về đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn (xóm Vạn Tràng, xã Hợp Minh), tỉnh Nghệ An là nẻo về những giá trị văn hóa vốn dĩ đã trường tồn, cố kết với muôn dân. Nơi đây không chỉ là một địa chỉ văn hóa tâm linh giàu giá trị lịch sử, gắn liền với truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ và đạo lý "uống nước nhớ nguồn"; còn là nơi tưởng niệm một vị danh tướng triều Trần - Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn. Ngôi đền còn là di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, lưu giữ nhiều giá trị quý báu về lịch sử, kiến trúc, mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian.

Trong khuôn khổ lễ hội sẽ diễn ra nhiều hoạt động phong phú, đặc sắc như lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ rước, lễ dâng hương, tế lễ truyền thống cùng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và trò chơi dân gian, góp phần tái hiện những giá trị văn hóa truyền thống, tạo không khí vui tươi, đoàn kết trong nhân dân.

Bia dẫn tích tại đền. Ảnh: Nguyễn Diệu

Hiện đền có cổng, tắc môn, bái đường, thượng điện, nhà giải văn, nhà giải vũ... được xây dựng từ nhiều nguyên liệu: gỗ, vôi vữa, gạch, ngói nung, đá, sành, sứ... Bái đường là ngôi nhà 3 gian 2 hồi lợp ngói âm dương, được xây dựng theo kiến trúc truyền thống. Đền được xây lại thời Nguyễn và đến nay đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần.

Hai bên bái đường dựng 2 cột đăng gắn liền với 2 dải tường đắp hình voi ngựa uy nghi. Được biết, sau thời gian dài xuống cấp, năm 1992, con cháu dòng họ Hoàng đã đóng góp công, của, trùng tu lớn.

Tại đền hiện còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ có giá trị... Ảnh: Nguyễn Diệu

Thượng điện là ngôi nhà 2 gian nằm dọc. Mặt trước thượng điện được thiết kế như 1 bức bình phong, có 3 cửa ra, vào ngăn cách bởi 4 cột trụ. Trên cột trụ và các dải tường trang trí câu đối, đắp hình "Lưỡng long triều nguyệt", chim phượng và 4 chữ Hán "Sát hải Đại vương". Qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, nhưng đền vẫn giữ được kiến trúc xưa. Tại đền hiện còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ có giá trị, như hương án, ống hương, long ngai, kiệu rồng, kiếm gỗ...

Lễ hội đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn diễn ra từ ngày 11-16/6 âm lịch, tức từ ngày 24-29/7/2026. Ảnh: Nguyễn Diệu

Việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của di tích không chỉ góp phần gìn giữ một công trình kiến trúc cổ mà còn là trách nhiệm gìn giữ hồn cốt quê hương, giáo dục truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.