Nghệ nhân Dân gian Chu Văn Ngấn: 'Báu vật sống' giữ hồn văn hóa Lô Lô Đen nơi đại ngàn Cao Bằng

Vượt rào cản, "viết" lại lời ca bản cội

Sinh ngày 14/6/1951 tại xóm Cốc Xả, xã Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng, Nghệ nhân Dân gian Chu Văn Ngấn lớn lên cùng nhịp sống, tiếng khèn và những phong tục ngàn đời của cộng đồng người Lô Lô Đen.

Người Lô Lô vốn là một trong những dân tộc thiểu số rất ít người trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, với dân số dưới 5.000 người. Một trong những rào cản lớn nhất trong việc bảo tồn văn hóa của tộc người này là họ không có chữ viết riêng, mọi phong tục, tập quán, lời ca tiếng hát đều chỉ được trao truyền qua phương thức truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nghệ nhân Dân gian Chu Văn Ngấn (đứng thứ 2 từ trái qua phải) được nhận bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Nhận thức được nguy cơ những giá trị truyền thống có thể trôi vào dĩ vãng, từ năm 1979, ông Ngấn đã bắt đầu đứng ra tổ chức các buổi diễn xướng và miệt mài truyền dạy dân ca Lô Lô cho thanh thiếu niên trong bản.

Để khắc phục khó khăn của việc truyền miệng "một thầy một trò", ông đã đưa ra một quyết định đầy nỗ lực: theo học các lớp bổ túc văn hóa nhằm nâng cao khả năng đọc, viết chữ Quốc ngữ. Nhờ đó, ông đã tự tay ghi chép lại một cách cẩn thận những khúc hát dân ca âm vang giữa núi rừng thành văn bản để việc giảng dạy cho học viên trở nên bài bản, thuận lợi và đạt hiệu quả cao hơn.

Gần nửa thế kỷ miệt mài "truyền lửa"

Hành trình bảo tồn văn hóa của ông Ngấn không chỉ gói gọn trong những trang chép tay mà được hiện thực hóa qua hàng loạt lớp học và các sự kiện thực tế. Những điệu múa trống đồng cổ xưa, vốn là linh hồn trong đời sống tâm linh của người Lô Lô, đã được ông hướng dẫn và trình diễn trong nhiều sự kiện quan trọng.

Năm 1998, ông trực tiếp hướng dẫn múa trống đồng Lô Lô cho đoàn công tác của Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Cao Bằng (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ngay tại sân trường tiểu học xóm Cốc Xả.

Đến năm 2006, ông tiếp tục tổ chức hướng dẫn nghệ thuật này cho đoàn công tác của Viện Âm nhạc Việt Nam và vinh dự được Viện trưởng tặng Giấy khen vì có công lưu giữ, truyền dạy múa trống đồng.

Không mệt mỏi với thời gian, trong giai đoạn từ 2015 đến 2022, ông tiếp tục mở lớp ngay tại gia đình, truyền dạy những làn điệu cổ giàu ý nghĩa nhân văn như Tề gà tía (Lời ca nhớ ơn Tổ tiên) hay Tò nỉ chế (Thơ ghi ơn công lao người Cha) cho thế hệ kế cận.

Đặc biệt, vào mùa hè năm 2020, ông đã mở thành công một lớp dạy hát dân ca Lô Lô quy mô lớn với 57 học viên tại nhà văn hóa xóm, tạo ra một phong trào sinh hoạt văn hóa sôi nổi chưa từng có tại địa phương. Những học viên được ông đào tạo nay lại tiếp tục kế thừa trọng trách, truyền dạy cho các lớp trẻ tiếp theo.

Pho "từ điển sống" của giới nghiên cứu

Vượt ra khỏi không gian xóm làng, Nghệ nhân Dân gian Chu Văn Ngấn còn đóng vai trò là một cộng tác viên đắc lực, một "pho từ điển sống" vô giá hỗ trợ giới nghiên cứu văn hóa chuyên sâu.

Từ năm 2022 đến 2025, ông đã cung cấp nhiều tư liệu quan trọng về văn hóa vật thể, phi vật thể, tín ngưỡng, dân ca (Lả Chế) và phong tục tang ma của người Lô Lô Đen cho các nhà nghiên cứu địa phương, tiêu biểu là các hội viên Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam nhằm phục vụ các đề tài khoa học cấp tỉnh.

Nghệ nhân Dân gian Chu Văn Ngấn cùng các đại biểu dân tộc thiểu số vinh dự được chụp ảnh lưu niệm cùng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Với khát khao hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn dân tộc, trong các năm 2023, 2024 và 2025, ông còn chủ động cùng các nhà nghiên cứu tổ chức những đợt giao lưu, tìm hiểu chéo với người Lô Lô Chải ở Đồng Văn và Lô Lô Hoa ở Mèo Vạc (Hà Giang). Việc đối chiếu, so sánh ngôn ngữ, nét sinh hoạt văn hóa giữa các nhóm Lô Lô ở hai tỉnh đã giúp ông trau dồi và củng cố thêm bề dày kiến thức về văn hóa cội nguồn.

Với những cống hiến bền bỉ và vô giá đó, ngày 22/12/2025, ông Chu Văn Ngấn đã vinh dự được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian Việt Nam, đồng thời được trao tặng Kỷ niệm chương vì sự nghiệp truyền dạy, thực hành dân ca Lô Lô.

Tháng 4/2026, hồ sơ của ông tiếp tục được địa phương hoàn thiện trình Hội đồng thi đua, khen thưởng tỉnh Cao Bằng đề nghị tặng Bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đó là sự tri ân, ghi nhận hoàn toàn xứng đáng cho một tấm gương một đời tận hiến, giữ trọn vẹn hồn cốt của người Lô Lô Đen trên đỉnh non cao.