Nghệ nhân Đinh Thị Hiến: Tâm huyết truyền dạy dân ca Thái

Sinh ra và lớn lên trên miền đất giàu bản sắc văn hóa Thái, ngay từ nhỏ, chị Đinh Thị Hiến đã đắm mình trong những làn điệu Hăn nê, Khắp báo xao ngọt ngào, da diết. Khi mới hơn 10 tuổi, chị đã thuộc lòng nhiều làn điệu dân ca Thái. Nhờ giọng hát ngọt ngào, trong trẻo, lại biểu diễn thuần thục nhiều điệu Khắp Thái, chị Hiến trở thành hạt nhân văn nghệ tiêu biểu ở địa phương. Niềm đam mê dân ca Thái trong chị cũng lớn dần theo thời gian và trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống.

"Trong lao động, sản xuất hằng ngày hay lúc bản làng có các nghi lễ như cúng Then, hội Hạn Khuống, việc cưới, việc tang… đều có các làn điệu Khắp. Nội dung mang ý nghĩa giáo dục đạo lý, gắn kết cộng đồng và lưu giữ bản sắc văn hóa”. Chị Hiến cho biết thêm.

Càng tìm hiểu, chị Hiến càng say mê, đặc biệt là ý nghĩa của các làn điệu dân ca Thái trong đời sống cộng đồng. Vì thế, chị chăm chỉ học hỏi, tìm hiểu ở những nghệ nhân đi trước để làm giàu kiến thức về văn hóa Thái cho bản thân. Nhờ đó, chị hiểu rằng, Khắp Thái là những bài hát dân ca, những làn điệu trữ tình được lưu giữ bằng cách truyền miệng hoặc ghi chép từ đời này sang đời khác và là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống của đồng bào dân tộc Thái.

Khắp Thái có nhiều làn điệu nhưng phổ biến hơn cả là Khắp báo xao (nghĩa là hát giao duyên nam nữ), Khắp Ú lụ (hát ru con), Khắp mừng xuân, Khắp Xư (giống với ngâm thơ, vịnh thơ của dân tộc Kinh). Câu Khắp được lấy nội dung từ những câu truyện thơ của dân tộc Thái, kết hợp với vần điệu, luyến láy, tiết tấu tự do để mang cảm xúc vào mỗi câu hát.

Ý nghĩa và đặc sắc là vậy nhưng trước những đổi thay của cuộc sống hiện đại, làn điệu Khắp Thái đã thưa dần trong đời sống và nhiều người trẻ không còn mặn mà với văn hóa dân tộc. Là người coi dân ca Thái như máu thịt, chị Đinh Thị Hiến luôn đau đáu làm thế nào để giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tinh thần quý giá đó? Xuất phát từ những trăn trở ấy, năm 2015, chị Hiến bắt đầu mở lớp dạy hát dân ca Thái miễn phí cho các bạn trẻ và người dân trong vùng.

Học Khắp Thái chủ yếu là các em học sinh, đoàn viên, thanh niên trên địa bàn. Ban đầu, chỉ có vài em theo học, sau đông dần, có thời điểm lên đến gần 20 em. Thuận lợi lớn nhất khi mở lớp dạy Khắp Thái là chị Hiến luôn nhận được sự ủng hộ của chính quyền địa phương, đặc biệt là các bậc phụ huynh, những người cao tuổi với mong muốn con em họ sẽ là người tiếp nối mạch nguồn văn hóa dân tộc. Dù vậy cũng có không ít khó khăn và trở ngại lớn nhất chính là nhiều bạn trẻ không hiểu hết ý nghĩa của các làn điệu dân ca Thái, học hát Khắp lại không dễ và thiếu kiên trì nên càng khó học…

Để giúp học viên có động lực học tập, Nghệ nhân Dân gian Đinh Thị Hiến đã sưu tầm, biên soạn nhiều làn điệu dân ca mang nội dung gần gũi đời sống mới và phù hợp tâm lý giới trẻ. Nhờ sự hướng dẫn tận tâm và tỉ mỉ, ngày càng có nhiều người tìm đến lớp học của chị.

Qua mỗi buổi học, các bạn trẻ lại có cơ hội biết và thuộc thêm những làn điệu mới. Các em say sưa học rồi dần dần yêu thích, đam mê như món ăn tinh thần. Từ những lớp học Khắp Thái, chị Đinh Thị Hiến đã lựa chọn ra một số gương mặt tiêu biểu để thành lập Câu lạc bộ Khắp Thái với hơn 10 thành viên. Câu lạc bộ không chỉ thường xuyên tham gia biểu diễn phục vụ các ngày lễ, Tết, sự kiện chính trị - xã hội ở địa phương mà còn tham gia giao lưu ở các tỉnh lân cận. Mỗi chuyến đi, cả cô và trò đều có thêm nhiều trải nghiệm ý nghĩa, từ đó các em hiểu và yêu hơn văn hóa dân tộc mình.

Em Lò Thị Phương Thanh ở phường Nghĩa Lộ chia sẻ: “Em đã theo học cô Hiến từ năm 2020, ngoài được học các bài dân ca và điệu múa truyền thống của người Thái, em còn được đi biểu diễn ở nhiều nơi”. Anh Hà Văn Huy có 7 năm theo học cô Hiến cho biết, cô là người rất tỉ mỉ, dạy từng cách phát âm, luyến láy và rất quan tâm tới học viên nên mọi người rất yêu quý cô.

Trong hành trình lưu giữ, trao truyền văn hóa dân tộc, Nghệ nhân Dân gian Đinh Thị Hiến luôn nhận được sự quan tâm, ủng hộ của chính quyền địa phương; sự khích lệ của các nghệ nhân cao tuổi. Tất cả cùng nỗ lực để những làn điệu dân ca Thái được bảo tồn cho thế hệ mai sau.

Với những nỗ lực trong truyền dạy, bồi đắp tình yêu dân ca cho thế hệ trẻ, Nghệ nhân Dân gian Đinh Thị Hiến đã và đang góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái trên “miền di sản” Nghĩa Lộ. Tâm huyết ấy của chị đã được ghi nhận qua nhiều bằng khen, giấy khen của các cấp, nhiều giải thưởng tại các hội thi.

Đặc biệt, cuối năm 2024, chị được công nhận là Nghệ nhân Dân gian trong lĩnh vực trình diễn văn hóa phi vật thể. Đối với chị, đó không chỉ là vinh dự của cá nhân mà còn là trách nhiệm đối với cộng đồng và thế hệ trẻ. Từ đó, chị càng thêm tâm huyết truyền lửa đam mê cho con cháu trong gia đình và học viên, giúp họ hiểu và trân trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc Thái.

Đều đặn những ngày cuối tuần, ngôi nhà sàn thoáng mát bên dòng Nậm Đông của Nghệ nhân Dân gian Đinh Thị Hiến lại rộn ràng bước chân các học viên đến với lớp học Khắp Thái. Tiếng Khắp trữ tình, da diết vang xa như hòa quyện cùng gió núi mây ngàn, lan tỏa đi những thông điệp tích cực về tình yêu cuộc sống và những đổi thay từng ngày trên những bản làng vùng cao thân yêu.

Với niềm đam mê dân ca Thái và những cố gắng trong truyền dạy, bồi đắp tình yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ, Nghệ nhân Dân gian Đinh Thị Hiến đang từng ngày làm nhiều việc có ý nghĩa cho cộng đồng và quê hương.

Hoàng Thị Thu Hiền - Nguyễn Ngọc Thắng