Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình: Lửa nghề trong men gốm

Làm nghề và học nghề

Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan.

Ấn tượng của tôi về nghệ nhân Đào Việt Bình là ở phong thái luôn chủ động, tích cực dù là khi đứng giữa mênh mông một dải bờ sông cùng anh em nghệ nhân, người làng cải tạo vườn hoa; hay tất bật cùng các chuyên gia tổ chức sắp xếp lại hiện vật cho Nhà trưng bày lịch sử gốm sứ Kim Lan – quê anh.

Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình sinh năm 1972 tại làng Kim Lan (xã Kim Lan) nay ở thôn 2 Kim Lan, xã Bát Tràng, Hà Nội. Ngoài vai trò là chủ cơ sở sản xuất gốm Thanh Bình, anh cũng gánh vác trách nhiệm Chủ tịch Hội gốm sứ Kim Lan (ra đời năm 2014) với khoảng hơn 150 hội viên là đại diện các cơ sở sản xuất trong hệ sinh thái nghề gốm ở Kim Lan.

Làng anh nằm ven sông, trải qua nhiều biến đổi do tác động của con sông tự nhiên Nhĩ Hà dữ dội và sông đào Bắc Hưng Hải lịch sử, đặc biệt là câu chuyện phát lộ “kinh đô gốm sứ Thăng Long” với các hiện vật trải suốt 1000 năm (thế kỷ VII đến thế kỷ XVIII) mà các bậc cao niên của làng và các nhà khảo cổ đã phát hiện, công bố chính thức từ năm 2000.

Nhưng cũng như ngôi làng của mình, trước những gì có được hôm nay, nghệ nhân Đào Việt Bình không quên nhắc lại chặng đường gian khó, tìm tòi, có lúc tưởng như phải dừng lại. Năm 1999, nghề gốm mới tái lập một thời gian ngắn ở làng anh với các sản phẩm và công nghệ lò hộp (đốt than) còn thô sơ, Đào Việt Bình đã tìm lên học nghề tại Bát Tràng - nơi nhiều thế hệ người Kim Lan đã làm việc trong các công đoạn của nghề gốm. Anh học một nghề xuất phát từ trăn trở của người trẻ tuổi, đấy là sáng tạo mẫu mã, có thể mở ra hướng đi mới chứ không phải chỉ là làm thợ.

Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình bên các sản phẩm gốm sứ của bản thân. Ảnh: Hội Gốm sứ Kim Lan

Nhưng học hay mấy thì cũng phải bắt tay làm thật. Anh xúc động nhắc mãi chuyện người thầy cho mượn 17 triệu đồng (giá trị lúc ấy bằng một nửa căn nhà mặt đường ở Kim Lan) để về làng làm nghề. Thành rồi bại, nối tiếp nhau, lúc sa cơ, lỡ vận, lúc phải ngồi thùa khuyết phụ vợ làm may kiếm sống, nhưng lửa nghề của người con làng gốm có lẽ vẫn thôi thúc anh.

Nghệ nhân Đào Việt Bình lại tìm kiếm nguyên liệu, phát triển mẫu mã mới để tạo dựng sản phẩm gốm ngay trên đất Kim Lan, có khả năng đứng vững trên thị trường. Đến nay, sản phẩm chủ lực từ cơ sở mang tên anh có thể kể đến là dòng men rạn hoàng kim được phát triển dựa trên những bài men cổ như men rạn đàn (rạn từ trong nguyên liệu đất), rạn Lý - Trần (rạn từ men), rạn Chu đậu , men ngọc cổ ...

Từ năm 2021 đến nay, cơ sở gốm của anh liên tục có các sản phẩm được công nhận các danh hiệu như sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao… Năm 2025, nghệ nhân Đào Việt Bình được trao danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.

Nghệ nhân Đào Việt Bình được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Ảnh: Hội Gốm sứ Kim Lan

Nhạy bén với thị trường, hiểu nghề từ trong nôi làng nghề, sớm va chạm học hỏi ở môi trường giàu kinh nghiệm ngoài làng, nghệ nhân Đào Việt Bình chủ động phát triển cả dịch vụ nguyên liệu nghề gốm.

Làng Kim Lan có hơn 20 hộ cung cấp các dịch vụ nghề gốm như: đất, hồ, men, khuôn… bên cạnh khoảng 400 lò gốm chủ yếu là lò ga. Nghệ nhân Đào Việt Bình thì tự hào thương hiệu gốm Thanh Bình là một trong số ít cơ sở có thể cung cấp đất trắng đóng túi để làm gốm, với khoảng 10 tấn/ngày; rồi cung cấp các nguyên liệu quan trọng khác như men trắng, men lam… Việc phát triển nguyên liệu vẫn theo tinh thần của anh năm xưa, không ngại học hỏi, làm mới.

Năm 2026, Hội Khuyến học Thành phố Hà Nội trao tặng nghệ nhân Đào Việt Bình danh hiệu “Học không bao giờ cùng”, thêm một lần khẳng định chặng đường bền bỉ tìm kiếm tri thức và bồi đắp năng lực sáng tạo của một nghệ nhân làng nghề.

Điểm tựa văn hóa làng gốm cổ

Làng Kim Lan của nghệ nhân Đào Việt Bình hôm nay đã đổi thay không ngừng với nhiều dấu ấn đặc biệt. Trong đó năm 2025, nghề gốm Kim Lan trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đó cũng là ghi nhận cho sự nỗ lực suốt một chặng dài của nhiều thế hệ nghệ nhân, chính quyền, người dân Kim Lan.

Trong đó phải kể đến công sức của các bậc cao niên trong nhóm “Tìm lại cội nguồn của làng”; các chuyên gia Nhật Bản như Tiến sĩ Nishimura Masanari (đã mất), Tiến sĩ Noriko Nishino và nhiều nhà khoa học Việt Nam trong nghiên cứu khảo cổ; xây dựng Nhà trưng bày lịch sử gốm sứ xã Kim Lan (khánh thành năm 2012) theo mô hình bảo tàng khảo cổ học cộng đồng của địa phương.

Nghệ nhân Đào Việt Bình bên các sản phẩm gốm sứ Kim Lan. Ảnh: Hội Gốm sứ Kim Lan

Với tinh thần trân trọng giá trị truyền thống, coi lịch sử 1000 năm nghề gốm của làng là niềm tự hào và nguồn lực sáng tạo quý giá, nghệ nhân Đào Việt Bình không quản vất vả cùng các anh em Hội gốm, kết nối, hỗ trợ các chuyên gia trong sắp xếp hiện vật, tổ chức lại bảo tàng theo hướng khoa học, hiện đại hơn. Hội Gốm Kim Lan cũng là đơn vị trực tiếp quản lý, tổ chức các hoạt động tham quan, học tập của mô hình bảo tàng độc đáo này.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Thư (Khoa Di sản văn hóa, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) hằng năm đều đưa sinh viên về thực tập tại Nhà trưng bày lịch sử gốm sứ xã Kim Lan và phối hợp với Hội Gốm sứ Kim Lan.

Chị chia sẻ: “Nghệ nhân Đào Việt Bình là hạt nhân kết nối giữa nghệ nhân, cơ sở sản xuất, các chuyên gia, đơn vị hoạt động văn hoá du lịch cùng kể câu chuyện làng nghề đáng tự hào của quê hương anh. Sắp tới, chúng tôi sẽ cùng với Hội Gốm sứ Kim Lan, nghệ nhân Đào Việt Bình và cộng đồng nghệ nhân, người dân Kim Lan tiếp tục thực hiện một triển lãm kể chuyện di sản để đưa câu chuyện lịch sử, nghề gốm Kim Lan đến với cộng đồng một cách sâu rộng hơn”.

Trong chương trình Summer Camp RE- CRAFT (Làng nghề tái sinh) thuộc khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2026, bài dự thi của các bạn sinh viên mang tên Kim Lan 1 với câu chuyện dòng chảy đất, lửa, ký ức đã đoạt giải Nhì. Quá trình nhóm sinh viên thực hành, tìm hiểu nghề gốm, sáng tạo bài dự thi có sự chi sẻ, hỗ trợ không thể thiếu của Hội Gốm sứ Kim Lan, trong đó có nghệ nhân Đào Việt Bình.

Nguyên Chủ tịch UBND xã Kim Lan Nguyễn Thị Huệ cũng chia sẻ, nếu ngày đầu thành lập, Hội Gốm sứ Kim Lan còn ít nhiều lúng túng trong phát huy vai trò của mình thì những năm gần đây, Hội Gốm sứ Kim Lan mà nghệ nhân Đào Việt Bình là Chủ tịch Hội cùng anh em làng nghề đã thực sự để lại ấn tượng với rất nhiều hoạt động và đóng góp cho làng. Là người dân làng Kim Lan, chúng tôi luôn trân trọng những nỗ lực, đóng góp ấy.

Trên cương vị ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, nghệ nhân Đào Việt Bình cũng bày tỏ mong mỏi tiếp tục là cầu nối kết nối Hội Gốm sứ Kim Lan với các tổ chức, cá nhân, đơn vị liên quan cùng thúc đẩy sự phát triển thủ công mỹ nghệ và làng nghề trên địa bàn Hà Nội.

Có thể nói, trong nghề gốm, mỗi màu men hiện lên trên sản phẩm đều là kết quả từ bí quyết nguyên liệu và đặc biệt là nguồn nhiệt - thứ quyết định sắc độ của màu men. Với nghệ nhân Đào Việt Bình nói riêng và người thợ gốm của làng nghề Kim Lan nói chung, mỗi bước đi, mỗi thành tựu của nghệ nhân và làng nghề đều mang một vẻ đẹp như màu men được ánh lên qua lửa nghề bền bỉ.