Nghệ sĩ Chu Bảo Quế - Người 'truyền lửa' tình yêu nghệ thuật truyền thống

Nặng tình với quan họ

Chiều cuối năm, trong ngôi nhà tổ của dòng họ Chu ở tổ dân phố Đông, phường Tự Lạn, nghệ sĩ Chu Bảo Quế dành thời gian chia sẻ với chúng tôi về chuyện nghề, chuyện đời và mối nhân duyên sâu nặng với quan họ. Vì ít khi trải lòng nên nhiều người vẫn nghĩ ông khó tính nhưng trong đời thường, nghệ sĩ lại hồn hậu, dí dỏm và dễ gần. Khi nói đến quan họ, người nghệ sĩ như “lên đồng”, khuôn mặt vốn nổi danh một thời là “kép đẹp” bừng sáng. Ông say sưa kể và hát như đặt trọn tâm hồn vào câu ca da diết, sâu lắng: “Người về bỏ bạn sao đành/ Người về em vẫn đinh ninh tấm lòng/ Người về bỏ vắng phòng không/ Người về em vẫn nay trông mai chờ/ Người về ra ngẩn vào ngơ/ Đêm năm canh, em vẫn đợi chờ sầu âu” (quan họ cổ “Bỏ bạn sao đành”). Giọng hát khiến không gian như lắng lại. “Quan họ phải hát bằng tình, bằng sự trân trọng thì mới giữ được cái hồn và đi vào lòng người” - ông bộc bạch.

Nghệ sĩ Chu Bảo Quế biểu diễn quan họ.

Sinh năm 1967 trong một gia đình nghèo, đông con, tuổi thơ của nghệ sĩ Chu Bảo Quế gắn với cánh đồng, dòng sông, đình làng, chùa cổ và những làn điệu dân ca. Tự Lạn vốn là một phần quan trọng của không gian văn hóa quan họ - nơi truyền thống được nâng niu trong từng nhịp sống. Từng làn điệu dân ca qua lời mẹ ru, qua tiếng hát của các liền anh, liền chị trong làng, tình yêu quan họ lớn dần trong cậu bé Quế. Không có điều kiện học hành bài bản, cậu tự nghe, ghi chép và luyện giọng giữa bộn bề khó khăn.

Cuộc sống khi ấy còn nghèo đói, dù không được gia đình ủng hộ đi theo nghề ca hát nhưng tình yêu nghệ thuật truyền thống trong cậu bé Quế chưa bao giờ mất đi. Quế kiên trì sang làng bên tìm thầy giỏi để học lề lối, cách nhả chữ, lấy hơi cho đúng chất quan họ cổ, để giữ cái nết, cái tình của người Kinh Bắc khi cất lời ca. Với năng khiếu thiên bẩm, càng học, giọng hát của chàng trai trẻ càng thêm sâu lắng, đằm thắm, chan chứa tình người. Cánh đồng, bờ sông, sân đình trở thành “sân khấu” đầu đời và tiếng hát của Quế dần được nhiều người chú ý.

Từ tình yêu đậm sâu với câu hát quê hương, chàng trai Chu Bảo Quế dần trở thành diễn viên của Đoàn Nghệ thuật Hà Bắc, sau đó là Trưởng đoàn Nghệ thuật dân gian UNESCO Việt Nam; tổ chức, đạo diễn nhiều chương trình nghệ thuật lớn. Cùng với quan họ, ông thể hiện được nhiều loại hình nghệ thuật: Kịch nói, chèo, hát xẩm, chầu văn và cả ca nhạc đương đại. Nghe nghệ sĩ Chu Bảo Quế hát quan họ, người ta cảm nhận được sự duyên dáng, tinh tế; xem ông diễn chèo, nhiều người không kìm được nước mắt vì xúc động trước số phận đáng thương của nhân vật và khán giả đắm chìm vào không gian linh thiêng, thành kính khi ông hát văn… Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Phú Hiệp (làng quan họ Thổ Hà, phường Vân Hà) vẫn trầm trồ: “Trong giọng hát của Chu Bảo Quế có “chất”, có “thần”, không lẫn với ai”.

Miệt mài gìn giữ, lan tỏa di sản

Với giá trị nghệ thuật đặc sắc, giai điệu mượt mà, thanh thoát cùng những lời ca mang đậm hồn quê, Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2009). Tuy vậy, trong bối cảnh hiện nay, khi những giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một, nghệ sĩ Chu Bảo Quế luôn đau đáu làm sao để gìn giữ và lan tỏa giá trị của những làn điệu cổ cho đời sau, để di sản không bị lãng quên. Ông chia sẻ: “Tôi mang quan họ cổ lên những sân khấu lớn để giới thiệu, quảng bá với công chúng, đồng thời truyền cảm hứng và động lực cho thế hệ nghệ sĩ trẻ, để họ thấy rằng nghệ thuật dân gian vẫn có chỗ đứng và sức sống mạnh mẽ trong đời sống hôm nay”.

Bộ sách hơn 2,7 nghìn trang do nghệ sĩ Chu Bảo Quế biên soạn, sưu tầm phục vụ công tác bảo tồn di sản quan họ.

Nghệ sĩ Chu Bảo Quế đã tổ chức dàn dựng, biểu diễn các chương trình nghệ thuật dân gian Việt Nam tại nhiều quốc gia, lặng lẽ bắc những nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, nối quê hương với bạn bè năm châu. Ông là một trong những người tiên phong quảng bá quan họ cổ không nhạc đệm ra thế giới, góp phần khẳng định giá trị nguyên bản của di sản văn hóa Bắc Ninh. Ở nơi nào ông đặt chân đến, tiếng hát quan họ, chèo cổ lại vang lên, mộc mạc mà sâu sắc, mang theo hồn quê Kinh Bắc. Cách đây hơn 20 năm, Đoàn Nghệ thuật dân gian UNESCO Việt Nam do ông dẫn dắt đã nhiều lần giành Huy chương Vàng tại liên hoan nghệ thuật quốc tế.

Bên cạnh biểu diễn, mang lời ca tiếng hát làm đẹp cho đời, nghệ sĩ Chu Bảo Quế còn miệt mài nghiên cứu, sưu tầm, sáng tác và truyền dạy các làn điệu quan họ cổ, chèo và nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác. Ông ghi chép, hệ thống hóa tư liệu, làn điệu, biên soạn những công trình có giá trị, trong đó có bộ sách “Những bài dân ca quan họ cổ” gồm 3 tập với tổng số hơn 2,7 nghìn trang giới thiệu, hướng dẫn lề lối hát hàng nghìn làn điệu xưa - một kho tư liệu quan trọng phục vụ việc bảo tồn và thực hành di sản. Chu Bảo Quế không chỉ là nghệ sĩ tài năng mà còn là người “truyền lửa” tình yêu nghệ thuật truyền thống. Không ít thế hệ học trò trưởng thành từ sự chỉ bảo của ông, tiếp tục con đường gìn giữ và phát huy di sản dân tộc.

"Trải qua hàng nghìn năm phát triển, những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam luôn được truyền từ đời này qua đời khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Một trong những người đã cống hiến cho công tác bảo tồn nghệ thuật truyền thống là Giáo sư, Tiến sĩ danh dự, Kỷ lục gia thế giới Chu Bảo Quế. Ông đã dành cả cuộc đời để sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn, truyền dạy các làn điệu dân ca quan họ cổ, chèo và các loại hình nghệ thuật dân gian khác" - Đồng chí Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tâm huyết và nỗ lực bền bỉ cống hiến cho nghệ thuật dân gian, nghệ sĩ Chu Bảo Quế đã nhiều lần được Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ban, ngành, UBND các tỉnh, Liên hiệp các hội UNESCO Việt Nam… vinh danh. Ông được Viện Đại học Kỷ lục thế giới (WRU) công nhận Kỷ lục gia thế giới “Nghệ sĩ sáng tác, đạo diễn, trình diễn và truyền dạy các làn điệu dân ca quan họ cổ không nhạc đệm và chèo Việt Nam”; Liên đoàn các nhà sáng tạo thế giới trao “Đĩa vàng cống hiến”; WRU trao bằng Giáo sư, Tiến sĩ danh dự bởi những đóng góp trong sự nghiệp bảo tồn, phát triển và quảng bá các giá trị văn hóa phi vật thể Việt Nam ra thế giới. Hiện ông là Chủ tịch Hội đồng Cố vấn chính sách và phát triển, Phó Tổng thư ký Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam. Từ năm 2025, với vai trò Đại sứ Văn hóa Việt Nam - Ấn Độ, ông tích cực thực hiện nhiều hoạt động tuyên truyền, giới thiệu và kết nối văn hóa, góp phần tôn vinh giá trị đặc sắc và thắt chặt tình hữu nghị giữa hai nước. Ông là nguồn cảm hứng để các tác giả trong nước và nước ngoài viết những cuốn sách, xây dựng bộ phim hay tôn vinh nghệ thuật truyền thống, ngợi ca những nghệ nhân, nghệ sĩ miệt mài gìn giữ di sản cho muôn đời.

Sau những thành công, trở về quê hương, nghệ sĩ Chu Bảo Quế tích cực ủng hộ xây dựng công trình phúc lợi, hoạt động văn hóa, khuyến học; giúp đỡ nhiều nghệ sĩ trẻ có hoàn cảnh khó khăn bằng cả vật chất và tinh thần để tiếp tục gắn bó với nghề... Tâm huyết và hành trình bền bỉ của nghệ sĩ Chu Bảo Quế đã góp phần để những làn điệu quan họ, chèo tiếp tục ngân vang trong trái tim, tâm hồn người Việt. Những việc làm ý nghĩa của nghệ sĩ đã khẳng định: Khi di sản được gìn giữ bằng tình yêu chân thành và trách nhiệm sâu sắc thì sẽ luôn có sức sống bền lâu trong cộng đồng.

Vi Lệ Thanh