Nghe tranh kiếng Nam bộ kể chuyện xưa

Đặc biệt, nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Huy và nghệ nhân Trần Xuân Duy cùng thế hệ 9X đã mở ra được cho giới trẻ hướng tiếp cận về loại hình nghệ thuật dân gian khá đặc trưng này.

1. Tranh kiếng du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ 19, nhanh chóng hòa nhập vào đời sống nhân dân bằng cách rời xa dần các quan niệm kiểu cung đình, để hòa vào ước muốn giản dị của người dân nơi phương Nam, với khí khái của vùng đất bưng biền, trọng nghĩa khinh tài. Nổi tiếng nhất là các làng tranh kiếng ở Lái Thiêu (Bình Dương cũ), Chợ Lớn (TP.HCM) và Chợ Mới (An Giang)…, chia thành 2 dòng chính là tranh thờ phụng của người Hoa ở đây và tranh khánh chúc của dân Nam bộ. Tất nhiên cả 2 dòng này đều có sự hòa trộn với nhau, tạo nên dòng chảy tín ngưỡng, mỹ thuật và đời sống văn hóa phương Nam.

Tọa đàm "Kiếng xưa kể"

Tọa đàm Kiếng xưa kể thuộc triển lãm Nam sử họa kiếng, đang diễn ta tại Annam Gallery.Phần 1 của buổi tọa đàm là cuộc nhìn lại quá trình Việt hóa của tranh kiếng trong đời sống Nam bộ. Từ câu hỏi tranh kiếng xuất hiện từ khi nào và vì sao từng hiện diện phổ biến trong nhiều gia đình, để rồi gợi mở những câu chuyện về không gian sinh hoạt, tín ngưỡng và nhu cầu thẩm mỹ của người dân thời trước. Những đề tài thường xuất hiện trong tranh kiếng xưa cũng được nhắc đến như một cách để nhìn lại đời sống tinh thần và hệ thống hình tượng quen thuộc trong văn hóa dân gian. Phần so sánh với tranh gương của cung đình Huế cũng góp thêm một hướng tiếp cận khác, khi đặt tranh kiếng trong mối liên hệ với mỹ thuật cung đình và dòng chảy nghệ thuật truyền thống Việt Nam.

Triển lãm “Nam sử họa kiếng”

Phần 2 là sự giao thoa văn hóa trong tranh kiếng Nam bộ. Từ câu hỏi về những yếu tố tiếp biến thể hiện rõ nhất trong loại hình này, buổi thảo luận mở ra nhiều góc nhìn liên quan đến kỹ thuật, hình ảnh, màu sắc và cả ảnh hưởng văn hóa trong quá trình phát triển tranh kiếng.

Thông qua việc đặt tranh kiếng Nam bộ bên cạnh những dòng tranh kiếng, tranh gương ở khu vực khác, tọa đàm cũng gợi thêm nhiều suy nghĩ về tính địa phương, đặc trưng thẩm mỹ và cách mỗi vùng miền tiếp nhận loại hình nghệ thuật này.

Phần 3 là chuyện tranh kiếng ở hiện tại, khi nó đang dần mai một trong đời sống, vì kiến trúc và không gian sống đang thay đổi mạnh mẽ. Từ đây, chương trình cũng đặt ra nhiều vấn đề về việc lưu giữ và tiếp nối loại hình nghệ thuật truyền thống này. Đặc biệt là cách người trẻ có thể tiếp cận tranh kiếng, cũng như khả năng đưa tranh kiếng đến gần hơn với công chúng hôm nay thông qua các hoạt động nghiên cứu, trưng bày và thực hành nghệ thuật đương đại.

Dòng tranh kiếng thờ phụng của người Hoa ở Nam bộ

2. Triển lãm Nam sử họa kiếng mở ra một mạch kể chuyện liền lạc từ những hình tượng tín ngưỡng và dân gian trong quá khứ, đến những nỗ lực nghiên cứu, phục dựng ở hiện tại và xa hơn là khả năng tiếp nối, tái diễn giải trong tương lai.

Tranh kiếng “Tứ thời hoa điểu”

Dường như, với mỗi lớp kiếng, không chỉ hình ảnh được phản chiếu, mà còn là thời gian lắng đọng, là ký ức chồng lớp và những tầng nghĩa văn hóa. Ở điểm dừng của hành trình ấy, câu chuyện không khép lại, mà khẽ mở ra như một lời mời để người xem hôm nay tiếp tục đọc, tiếp tục cảm và viết tiếp bằng chính trải nghiệm của mình. Bởi sau tất cả, hành trình này chưa bao giờ là của riêng ai, mà được dệt nên từ những kết nối, những sẻ chia và từ chính sự nâng niu lặng lẽ dành cho những giá trị văn hóa vẫn còn ở lại với thời gian.

Khép lại buổi tọa đàm Kiếng xưa kể, người tham dự không chỉ có dịp để nhìn lại một loại hình nghệ thuật dân gian từng rất quen thuộc, mà còn là không gian để cùng đặt ra những câu hỏi, những kết nối và những hướng tiếp cận mới dành cho tranh kiếng trong bối cảnh hiện nay.

Tranh kiếng “Bát tiên”

Có những hình ảnh từng hiện diện khắp nơi, quen thuộc đến mức ta gần như không còn ý thức về sự tồn tại của chúng. Tranh kiếng Nam bộ là 1 trong những hình ảnh như vậy, đã lặng lẽ đi qua nhiều thế hệ, lưu giữ niềm tin, thẩm mỹ và ký ức, rồi cũng lặng lẽ lùi dần khỏi tầm nhìn của đời sống đương thời.